و بهطورى كه در فصل سابق ذكر نموديم كه
بِسْمِ اللَّهِ *
هر سوره متعلق به خود آن سوره است ، در اينجا نيز متعلق به
سَبَّحَ لِلَّهِ
است . و از آن استفادهء مسلك اهل حق شود در مسألهء جبر و تفويض ، زيرا كه هر دو نسبت ، يعنى نسبت به اسم اللَّه كه مقام مشيت فعليه است ، و به اشياى موجود در سماوات و ارض ، [ را ] داده است ، بهطور لطيفى كه غايت كشف ارباب شهود و معرفت است . و تقديم انتساب به مشيت اللَّه براى افهام قيّوميت حق و تقديم جنبهء يلى اللَّه بر جنبهء يلى الخلق است . و اگر مخافت تطويل نبود ، بيان حقيقت تسبيح و استلزام آن تحميد را ، و اينكه هر تسبيح و تحميدى از هر مسبّح و حامدى براى حق واقع مىشود ، و بيان تسبيح و تحميد براى اسم اللَّه و به اسم اللَّه ، و بيان اختصاص دو اسم مبارك « العزيز الحكيم » و بيان نسبت آنها با « اللَّه » ، و فرق بين الله مذكور در « تسميه » و الله مذكور در آيهء شريفهء
سَبَّحَ لِلَّهِ
، و بيان « سماوات » و « ارض » و آنچه در سماوات و ارض است ، به حسب اختلاف مسالك اهل معرفت و فلسفه ، و بيان
هُوَ
در اين آيهء شريفه و فرق آن با
هُوَ
در آيهء شريفهء
قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ
را مىنموديم به مشرب احلاى عرفانى ؛ ولى در اين اوراق ملتزم هستيم كه به اجمال و اشاره قناعت كنيم .
و اما آيهء شريفهء دوم « 1 » : اشاره است به مالكيت حق - جلّ جلالُه - ملكوت سماوات و ارض [ را ] ، كه [ به ] تبع اين مالكيت و احاطهء سلطنت و نفوذ قدرت و تصرفْ احيا و اماته و ظهور و رجوع و بسط و قبض واقع مىشود . و اين نظر استهلاك و اضمحلال جميع تصرفات و تدبيرات است در تصرف و تدبير حق كه منتهاى توحيد فعلى است ؛ و از اين جهت احيا و اماته را - كه يا يكى از مظاهر بزرگ تصرفات ملكوتى است ، و يا جميع قبض و بسط است - به خود مالكيت ذات مقدس نسبت داده است . و با آنكه احيا از شؤون رحمانيت است و اماته از شؤون مالكيت ، نسبت هر دو را به مالكيت منسوب فرموده ، ممكن است براى يك نكتهء بزرگ عرفانى باشد ، كه آن استجماع هر اسمى است
هامش
( 1 ) -لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ يُحْيِي وَ يُمِيتُ وَ هُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ؛ « اوراست پادشاهى آسمانها و زمين . زنده مىكند و مىميراند ، و او بر هر كارى تواناست » . ( الحديد ( 57 ) : 2 )