و مقام « مشيّت مطلقه » است :
وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ
« 1 » . «
خلق الله
الأشياء بالمشية
و خلق المشية بنفسها » « 2 »
. و از براى آن در لسان اهل اللَّه اصطلاحات و القاب ديگرى است .
و به هر دو مقام اشاره شده است در آيهء شريفهء كتاب الهى بقوله :
هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ
« 3 » . به بعضى وجوه .
بالجمله ، مقام مشيت فعليهء مطلقه احاطهء قيّوميه دارد به جميع موجودات مُلكيه و ملكوتيه ؛ و جميع موجودات به وجهى تعينات آن هستند ، و به وجهى مظاهر آن مىباشند . و به حسب اين مقام از مشيت فعليه و مظهريت و فناى مشيت عباد در آن ، بلكه مظهريت و مرآتيت خود عباد و جميع شؤون آنها از آن ، در اين حديث شريف فرموده است : اى پسر آدم ، به مشيت من تو آن كسى هستى كه مشيت مىكنى ؛ ذات تو و كمالات ذات تو به عين مشيت من است ؛ بلكه تو خود و كمالاتت از مظاهر و تعينات مشيت منى :
وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى
« 4 » . و از براى اين مطلب عرفانى شواهد كثيره از اخبار و آيات است كه ذكر آن لزومى ندارد .
و شيخ جليل اشراقى - قدّس سره - علم تفصيلى حق تعالى را به اشيا عبارت از همين مقام علم فعلى مىداند « 5 » ؛ و محقّق طوسى - قدس سرّه - در اين باب از او تبعيت فرموده « 6 » . و حضرت صدر المتألّهين - قدس سرّه - علم تفصيلى را همان مقام ذات بسيط مىداند . و كلام اين دو بزرگوار به طور اطلاق مرضىّ ايشان نيست « 7 » . و نويسنده
هامش
( 1 ) - « و نمىخواهيد جز آنچه را خدا بخواهد » . ( الإنسان ( 76 ) : 30 )
( 2 ) - « خداوند چيزها را به مشيت آفريد و مشيت را به خود آن » . ( أسرار الحكم ، ص 79 ) لكن در مصادر روائىاز جمله كافى چنين آمده است : « خَلَقَ اللَّه المَشيِئة بِنَفسها ثُمَّ خَلَقَ الأشياءَ بِالْمَشيئةِ » ( الكافي ، ج 1 ، ص 110 ، « كتاب التوحيد » ، « باب إرادة أنَّها من صفات الفعل » ، حديث 4 )
( 3 ) - الحديد ( 57 ) : 3 .
( 4 ) - الأنفال ( 8 ) : 17 .
( 5 ) - مجموعه مصنّفات شيخ إشراق ، ج 1 ، ص 72 و 483 ، و ج 2 ، ص 150 - 153 .
( 6 ) - الإشارات و التنبيهات ، شرح محقّق طوسى ، ج 3 ، ص 304 - 307 ؛ كشف المراد ، ص 286 .
( 7 ) - الحكمة المتعالية ، ج 6 ، ص 263 .