سخن خواهيم گفت .
مرحلهء دوم تفكّر است كه اگر انسان بخواهد واقعاً خودسازى كند بايد مقدارى از وقت خود را در شبانهروز براى انديشه و تفكّر بگذارد . جالب اينكه آخرين قسمت بسيارى از آيات قرآن دعوت به تفكّر يا تعقّل يا تذكر است ؛ گاه مىفرمايد : « إِنَّ فِى ذَلِكَ لَآيَةً لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ » . « 1 »
و گاه مىفرمايد : « لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ » . « 2 »
و گاه مىفرمايد : « كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ » . « 3 »
از اين قبيل تعبيرات در قرآن فراوان است كه دعوت به « عقل و تعقّل » و مدح آنها كه عقل خويش را به كار مىگيرند و مذمت شديد از آنها كه فكر خود را به كار نمىاندازند كه در بيش از 40 آيه از قرآن مجيد وارد شده است . « 4 »
در روايات اسلامى مسألهء فكر و انديشه در درجهء اوّل اهميّت قرار گرفته و تعبيرات گويا و جالبى در آن ديده مىشود ؛ مانند :
1 . امام رضا عليه السلام مىفرمايند :
« لَيْسَ العِبادَةُ كَثْرَةَ الصَّلاةِ وَالصَّوْمِ إنَّما العِبَادَةُ التَّفَكُّرُ في أمْرِ اللَّهِ عَزّوجَلّ
؛ عبادت به زيادى نماز و روزه نيست ، عبادت واقعى تفكر در كار خداوند متعال و اسرار جهان آفرينش است » . « 5 »
2 . مصاديق تفكّر در روايات اين چنين بيان شده است :
الف ) شخصى از امام صادق عليه السلام سؤال كرد اين كه مردم از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل مىكنند كه :
« تَفَكُّرُ ساعَةٍ خَيْرٌ مِنْ قِيامِ لَيْلَةٍ
؛ يك ساعت انديشه كردن بهتر از يك شب عبادت نمودن است » منظور از آن چيست ؟ و چگونه بايد تفكّر كرد ؟
هامش
( 1 ) . نحل ، آيهء 11 و 69
( 2 ) . حشر ، آيهء 21 و اعراف ، آيهء 176
( 3 ) . بقره ، آيهء 219 و 266
( 4 ) . تفسير نمونه ، ج 18 ، ذيل آيهء 146 سورهء سبأ
( 5 ) . اصول كافى ، ج 2 ، كتاب « الكفر و الايمان » باب التفكر