توجّه به اين مشكل باعث شد كه اصول نظريه پيروان حقوق فطرى مورد انتقاد و نكوهش قرار گيرد به گونهاى كه پاسكال رياضى دان و فيلسوف مشهور فرانسوى در اين مورد مىگويد : اشخاص درباره معناى عدالت به توافق نمىرسند لذا عاقلانهتر اين است كه به جاى حقوق عام و تغييرناپذير به قواعد موجود و واقعى توجّه داشت .
البتّه اشكالات ديگرى نيز بر مكتب حقوق فطرى وارد شد كه در مجموع زمينه را براى پيدايش مكتبهاى تاريخى و تحقّقى و گرايش صاحب نظران به آن مكاتب فراهم كرد . « 1 »
2 . مكتبهاى تاريخى و تحقّقى
ويژگى مشترك اين مكاتب
از نيمهء دوم قرن نوزدهم ميلادى و همزمان با پديد آمدن فلسفهء تحقّقى توسّط آگوست كنت كه ادراكات عقلى و وجدانى را به شدت زير سؤال برد و دوران آن را تمام شده تلقى كرد و حس و تجربه را به عنوان تنها منبع شناخت و معرفت ، معرفى نمود ، در مغرب زمين ، علم حقوق نيز مانند ساير علوم متحوّل گرديد و ديدگاههاى جديدى در خصوص مبنا و اساس آن مطرح شد . اين ديدگاهها كه در يك نامگذارى كلّى و عمومى مىتوان آنها را مكتبهاى تاريخى و تحقّقى ناميد همگى در انكار اصول و قواعد مشترك و ثابت حقوقىِ مبتنى بر واقعيتهاى نفسانى و درونى ، اتفاق نظر دارند .
در اين مكاتب با هر گونه قاعدهء آرمانى و برتر از حقوق موضوعه مخالفت شده و توانايى عقل انسان براى يافتن بهترين راه حلها و همچنين عام بودن و دائمى بودن حقوق فطرى زير سؤال رفته است . « 2 »
مطابق ديدگاه اين مكاتب ، واقعيتهايى كه قانون از آنها نشأت مىگيرد و بر آنها مبتنى است يعنى مبانى قانون ، واقعيتهايى هستند كاملًا محسوس و قابل تجربه و مشاهده كه در متن زندگى اجتماعى انسانها موجود مىباشند . « 3 »
اين واقعيتها نه ثابت هستند و نه در ميان جوامع بشرى مشترك مىباشند بلكه پيوسته در حال تغيير بوده و در طول زمان و عرض مكان تحوّل مىپذيرند .
شرح مختصرى دربارهء مكاتب در ادامه مىآيد :
اوّل : مكتب تاريخى
بنيانگذار مكتب تاريخى ، ساوينى « 4 » ( 1861 - 1779 ) حقوقدان مشهور آلمانى است .
ساوينى معتقد است كه حقوق نه از طبيعت اشيا ناشى مىشود و نه بر اساس عقلگرايى و تجزيه و تحليل ايدهآليستى پديد مىآيد بلكه حقوق هر قومى مخصوص خود او است و اين نظام حقوقى به مرور زمان همراه با رشد فرهنگ و تمدن آن قوم ، رشد
هامش
( 1 ) . براى آگاهى از اشكالات وارد شده بر مكتب حقوق فطرى ر . ك : درآمدى بر حقوق اسلامى ، ج 2 ، ص 109 - 104 .
( 2 ) . ر . ك : كليّات حقوق ، ص 60 .
( 3 ) . النظرية العامة للقانون ، ص 144 .
( 4 ) .Savigny .