210 م ) تا حدود سال 500 م تفسير ميشنا را ، كه « گمارا » « 1 » به معناى تكميل نام گرفت ، به وجود آوردند . براى ميشنا دو گمارا نوشته شد ؛ يكى گماراى فلسطينى يا اورشليمى ، و ديگرى گماراى بابلى كه مفصلتر از اولى است . از تلفيق ميشنا و گمارا مجموعهاى عظيم پديد آمد كه « تلمود » ، به معناى تعليم ، نام گرفت .
به دليل اختلاف گمارا ، دو تلمود به وجود آمد ، يكى تلمود بابلى و ديگرى تلمود فلسطينى يا اورشليمى . تلمود فلسطينى 39 رسالهء ميشنا را شرح كرده است و تلمود بابلى 37 رساله را ؛ با اين همه ، حجم تلمود بابلى هفت تا هشت برابر فلسطينى است . رسالههايى از ميشنا كه اين دو تلمود به شرح آن پرداختهاند متفاوت است : برخى از رسالهها را هر دو تلمود شرح و تفسير كردهاند ؛ برخى را يكى ، و برخى ديگر هيچ گمارايى ندارند . در تلمود بابلى ، يك سوم متن به ميدراش اختصاص يافته است ، اما در تلمود اورشليمى يك ششم ميدراش است . در فلسطين مجموعههاى ميدراشْ جداگانه شكل گرفتند ، ولى در بابل آنها را در خود تلمود جاى مىدادند ؛ از اين رو ، تلمود بابلى گستردهتر از تلمود اورشليمى است .
تدوين تلمود اورشليمى در حدود سال 400 و تلمود بابلى در حدود 500 ميلادى به انجام رسيد . « 2 »
ج ) بارَيتا « 3 »
در دورهء تنّائيم « 4 » به جز ميشنا آثار ديگرى نيز در زمينهء هلاخا تدوين شد كه گاه به آنها بارَيتا نيز گفته مىشود . ( باريتا در اصطلاح خاص به مطالبى گفته مىشود كه در ميشنا نيامدهاند اما آمورائيم ( شارحان ) آنها را در تلمود مطرح كردهاند . ) در ميان باريتاها ، دو مجموعه اهميّت بيشترى دارند : توسفتا « 5 » و ميدراشهاى هلاخايى . اين مجموعهها چون خارج از ميشنا هستند و گاهى ديدگاهى مخالف ميشنا دارند اعتبار منابع رسمى را ندارند :
اوّل . ميدراشهاى هلاخايى
ميدرشه هلاخا « 6 » يا ميدراشهاى هلاخايى نام گروهى از شرح و توضيحات تنّاها ( معلّمان ) بر چهار سفر از اسفار پنجگانه است . اين ميدراشها عمدتاً در پى استنتاج هلاخا ( شريعت ) از توراتاند ، اگر چه گاهى حاوىِ اگادا « 7 » نيز هستند . از آنجا كه در سفر پيدايش هلاخا و قانون وجود ندارد ميدراشهاى هلاخايى فقط به چهار سفر خروج ، لاويان ، اعداد و تثنيه پرداختهاند . معروفترين اين ميدراشها
هامش
( 1 ) .gemara( 2 ) .Judith Z . Abrams , A Beginner's Giude to the Steinsaltz Talmud , p . 2 - 3 .( 3 ) .baraita( 4 ) . يكى از ادوار شريعت يهودى كه دورهء شريعت شفاهى يا ميشنا نيز ناميده مىشود .
( 5 ) .Tosefta( 6 ) .midreshei halakhah( 7 ) . « اگادا » آن بخش از آموزههاى دينى يهود است كه مشتمل بر تاريخ ، مثلهاى اخلاقى ، نكات پندآميز و مباحث و نظريات فلسفى و الهياتى مىباشد . در برابر « هلاخا » كه به معناى شريعت است .