مفسد و محاربى بايد نوع مجازات هماهنگ و متناسب با نوع جرمش توسّط قاضى انتخاب شود . « 1 »
و مثل حرف « باء » در آيهء شريفهء : «
« وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ »
؛ سرهايتان را مسح كنيد » . « 2 »
برخى فقيهان مانند اماميّه و شافعيّه و حنفيّه حرف « باء » را براى تبعيض يا الصاق گرفته ، و لذا در وضو مسح مقدارى از سر را كافى دانستهاند . « 3 » امّا فقهاى برخى مذاهب مانند مالكيّه و حنبليّه حرف « باء » را زائده دانسته و مسح كل سر را لازم دانستهاند . « 4 »
ج ) اشتراك لفظى يك صيغهء صرفى
. اين اشتراك نيز گاهى سبب اختلاف فتاوا مىشود ، مانند : لفظ « محيض » اسم مصدر است و با وزن « مَفعِل » مشترك بين دو معناى « محل حيض » و « زمان حيض » است .
جمعى از فقها مانند اماميّه و شافعى ( در قول اقوى ) و ثورى و محمّد بن حسن شيبانى و داوود و فخر رازى « 5 » بر اساس قرينهء دنبالهء آيه «
« فَإِذا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ »
؛ هرگاه پاكيزه شدند از جايى كه خداوند شما را به آن امر كرده به آنان وارد شويد » « 6 » و حديث نبوى صلى الله عليه و آله « 7 » احتمال اوّل ( يعنى اسم مكان بودن ) را برگزيده و غير از مباشرت جنسى ، استمتاع حتّى ما بين السرة و الركبة دوران حيض را جايز دانستهاند .
امّا برخى ديگر فقيهان مانند : مالك ، ابو حنيفه ، اوزاعى و يكى از دو قول شافعى احتمال دوم ( يعنى اسم زمان بودن ) را ترجيح داده و هرگونه بهرورى از همسر در دوران حيض را ممنوع و حرام دانستهاند . « 8 »
د ) اشتراك يك تركيب كلامى بين مفاهيم متعدّد
گاهى سبب اختلاف فتاوا مىشود ، مانند :
1 . استثنا پس از جملههاى متعدد
قرآن كريم در سورهء نور ، فرموده است : «
« وَ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً وَ لا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً أَبَداً وَ أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ * إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَ أَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ »
؛ آنان كه به زنان پاكدامن تهمت زنا مىزنند و چهار شاهد نمىآورند ، 80 تازيانه بر آنان زنيد و ابداً هيچ شهادتى از آنان نپذيريد ، و آنان فاسقاند ، مگر كسانى كه پس از آن توبه كرده و اصلاح ( عمل شايسته ) انجام دهند ، زيرا خداوند آمرزندهء مهربان است » . « 9 »
در آيهء شريفه اوّل به ترتيب سه كيفر براى قاذف ( تهمتزننده ) مشخص فرموده است :
1 . 80 تازيانه بخورد .
هامش
( 1 ) . اثر اللغة فى اختلاف المجتهدين ، ( عبد الوهاب عبد السلام طويله ) ، ص 210 .
( 2 ) . مائده ، آيهء 6 .
( 3 ) . جواهر الكلام ، ج 2 ، ص 171 .
( 4 ) . الفقه على المذاهب الاربعة ، ج 1 ، ص 63 و 72 .
( 5 ) . تفسير فخر رازى ، ذيل آيهء 8 سورهء بقره .
( 6 ) . بقره ، آيهء 222 .
( 7 ) . تفسير در المنثور ، ذيل آيهء شريفه : قال رسول اللَّه صلى الله عليه و آله : « جامعوهنّ فى البيوت و اصنعوا كلّ شىء إلّا النكاح » .
( 8 ) . أثر الاختلاف فى القواعد الاصوليه فى اختلاف الفقهاء ، ص 87 .
( 9 ) . نور ، آيات 5 - 4 .