نقش زمان و مكان در استنباط
پيشگفتار :
ما مسلمانان معتقديم اسلام دين جامعى است كه همهء نيازمنديهاى معنوى و مادى ، فردى و اجتماعى انسانها در آن پيشبينى شده است . قرآن مجيد مىگويد :
« ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ »
« 1 »
« وَ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ » .
« 2 »
تعبير به « من شيء » و « لكلّ شيء » دليل روشنى بر اين جامعيّت است .
اين سخن بدان معنا نيست كه بعضى از افراطيون پنداشتهاند كه همهء علوم طبيعى و مادى نيز در قرآن آمده است و مثلًا آيهء
« انْطَلِقُوا إِلى ظِلٍّ ذِي ثَلاثِ شُعَبٍ »
« 3 » كه دربارهء دوزخيان است ، اشاره به علم هندسه و آيهء
« وَ طَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ »
« 4 »
*
كه دربارهء حضرت آدم و حوّاست ، اشاره به حرفهء خيّاطى و آيهء
« فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ »
« 5 » كه دربارهء عسل است ، اشاره به علم طب و آيهء
« كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها »
« 6 » كه دربارهء زن سادهلوحى است كه در عصر جاهليّت مىزيست و پيوسته با چرخ دستى ، پشمى را مىتابيد و سپس آن را وامىتابيد . اشاره به علم نساجى ، و مانند آن است ؛ آن گونه كه جلال الدين سيوطى در كتاب اتقان آورده است . « 7 »
در حالى كه وجود همه چيز در قرآن به معناى امورى است كه مربوط به ايمان و تربيت و اخلاق و روابط صحيح و عادلانه اجتماعى و تكامل انسانهاست .
البتّه دعوت قرآن به علم و دانش ، به گونهاى كه آن را بزرگترين افتخار بشر شمرده ، مىتواند نيروى محركهاى جهت حركت به سمت و سوى همهء علوم و دانشها باشد ؛ نه اينكه اصول و فروع علم هندسه و خيّاطى ، نساجى و . . . در قرآن آمده است .
هامش
( 1 ) . انعام ، آيهء 38 .
( 2 ) . نحل ، آيهء 89 .
( 3 ) . مرسلات ، آيهء 30 .
( 4 ) . اعراف ، آيهء 22 .
( 5 ) . نحل ، آيهء 69 .
( 6 ) . نحل ، آيهء 92 .
( 7 ) . الاتقان فى علوم القرآن ، ج 4 ، ص 40 - 28 .