منابع استنباط از ديدگاه فقهاى اسلام
پيشگفتار :
موضوع بحث كليّاتى دربارهء منابع استنباط احكام از ديدگاه فقهاى مكتب اهل بيت عليهم السلام و فقهاى اهل سنّت است . روشن است كه نتيجهء بررسى گستردهء چنين بحثى ، چندين كتاب حجيم خواهد شد ولى ما به صورت گذرا بر مرور به اين بحث اكتفا مىكنيم . اميد است شيفتگان تحقيق ، زواياى بيشترى از اين مبحث را شناسايى كرده و به جستجو و تأمّل در آن بپردازند .
در مقدّمه لازم است نكاتى تذكّر داده شود :
اوّل . نظام تشريع همانند نظام تكوين ، فقط در اختيار پروردگار و تحت ارادهء اوست و هيچ كس جز خداوند حقّ تشريع و وضع احكام شرعى را ندارد .
آن چه وظيفهء انبيا عليهم السلام بوده ، تبليغ و بيان احكام خداوند بوده است :
« ما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ » .
« 1 »
*
«
« قالَ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ وَ أُبَلِّغُكُمْ ما أُرْسِلْتُ بِهِ »
؛ وى گفت : علم تنها نزد خداست و من ، آن چه را بر آن مبعوث شدهام ، ابلاغ مىكنم » . « 2 »
و حتّى رسول خدا صلى الله عليه و آله با آن برترى كه بر ساير انبيا دارد به عنوان مبيّن و مبلّغ از سوى خدا مطرح است :
« يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ » .
« 3 »
قرآن در سورهء نحل ، تشريع حكم از سوى غير خدا را ناديده گرفتن ولايت الهى بر حلال و حرامها دانسته و آن را افترا مىداند :
« وَ لا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هذا حَلالٌ وَ هذا حَرامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ » .
« 4 »
از انحصار حاكميّت به پروردگار در نظام تكوين ، تعبير به توحيد در خالقيّت و توحيد در ربوبيّت مىشود كه قرآن در اين باره مىفرمايد :
«
« هَلْ مِنْ خالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ »
؛ آيا خالقى غير از خدا وجود دارد كه شما را از آسمان و زمين روزى دهد » . « 5 »
هامش
( 1 ) . مائده ، آيهء 99 .
( 2 ) . احقاف ، آيهء 23 .
( 3 ) . مائده ، آيهء 67 .
( 4 ) . نحل ، آيهء 116 .
( 5 ) . فاطر ، آيهء 3 .