شيخ صدوق رحمه الله در كتاب خصال از امام صادق عليه السلام نقل مىكند كه فرمود :
« إِنَّ الْعَبْدَ لَفِي فُسْحَةٍ مِنْ أَمْرِهِ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ أَرْبَعِينَ سَنَةً فَإِذَا بَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً أَوْحَى اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ إِلَى مَلَكَيْهِ قَدْ عَمَّرْتُ عَبْدِي هَذَا عُمُراً فَغَلِّظَا وَشَدِّدَا وَتَحَفَّظَا وَاكْتُبَا عَلَيْهِ قَلِيلَ عَمَلِهِ وَكَثِيرَهُ وَصَغِيرَهُ وَكَبِيرَهُ ؛
انسان قبل از چهل سال در وسعت قرار دارد ( خداوند كمتر بر او سخت مىگيرد ) ولى هنگامى كه به چهل سال رسيد خداوند متعال به دو فرشته‌اى كه مأمور او هستند وحى مىفرستد كه من بنده‌ام را عمر كافى و طولانى دادم . از اين به بعد بر او سخت بگيريد و شدت عمل به خرج دهيد و دقيقاً مراقب اعمال او باشيد و هر كار كم يا زياد ، كوچك يا بزرگى را انجام مىدهد در نامهء اعمال او بنويسيد » . « 1 »
البته منافاتى ميان اين روايات و امثال آن با آنچه از امام عليه السلام در گفتار حكيمانهء مورد بحث آمد نيست ، زيرا شدت عمل دربارهء انسان‌ها نيز مراحلى دارد . در مرحلهء چهل سالگى كمتر و در شصت سالگى بيشتر است و به تعبير ديگر ، حديث چهل سال اشاره به حداقل و حديث شصت سال اشاره به حداكثر است .
در تفسير قرطبى و درّالمنثور ذيل آيهء شريفهء 37 سورهء « فاطر » كه خطاب به دوزخيان است و مىفرمايد : « أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَّا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ » ؛ آيا به شما به مقدار كافى براى بيدار و تذكر عمر نداديم و بيم‌دهندهء الهى به سوى شما نيامد ؟ » از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله چنين نقل شده است :
« إذَا كانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ نُودِىَ ( أَيْنَ ) أَبْناءُ السِّتِّيْنَ ؟ وَهُوَ الْعُمْرُ الَّذِى قالَ اللَّهُ فِيْهِ : أَوَ لَمْ نُعَمِّرْكُمْ ما يَتَذَكَّرُ فِيْهِ مَنْ تَذَكَّرَ ؛
هنگامى كه روز قيامت شود ، منادى ندا كند ، انسان‌هاى شصت ساله كجا هستند ؟
اين همان عمرى است كه خدا دربارهء آن فرموده : آيا ما شما را به مقدارى كه افراد متذكر شوند ، عمر نداديم ؟ ! » .
به هر روى از مجموع اين روايات استفاده مىشود كه انسان هنگامى كه به
Footnote
( 1 ) . كافى ، ج 8 ، ص 108 ، ح 84