خود شروع نكنى نبايد انتظارى از ديگران داشته باشى .
ديگر اينكه رابطهء مرموز خاصى در ميان دلها برقرار است و ضرب المثل معروف « دل به دل راه دارد » يك واقعيت است . گويى دلها در پنهانى با هم سخن مىگويند و رابطه برقرار مىسازند هنگامى كه قلب كسى مملو از بدخواهى به ديگران گردد اين پيام به قلب آنها منتقل مىشود و آنها مقابله به مثل مىكنند .
اين گفتار حكيمانه در واقع چهرهء ديگرى از گفتار پيش از آن است و هر كدام براى زدودن آثار سوء از نيات و رفتار و گفتار ديگران تأثير خاص خود را دارند .
به همين دليل در روايتى كه از طرطوشى در كتاب سراج الملوك نقل كرديم هر دو با هم آمده است .
شايان توجه اينكه واژه « شر » مفهوم وسيعى دارد كه هر نيت سوء و كينه و عداوتى را فرا مىگيرد . در شرح نهجالبلاغه ابن ابىالحديد تفسير ديگرى نيز براى اين كلام حكمت آميز ذكر شده است و آن اينكه منظور امام عليه السلام اين است كه مردم را به كار نيكى موعظه نكن و از كار بدى نهى منما مگر اينكه قبلًا خودت آن كار نيك را انجام داده باشى و آن منكر را ترك كرده باشى ، زيرا اندرزدهندهء ناپاك سخنانش در دلها اثر نمىكند . « 1 »
البته اين سخن يك واقعيت است ؛ اما موافق منظور امام عليه السلام از گفتار حكيمانهء بالا نيست ، زيرا تعبير به « صدر » در دو جاى اين كلام حكمتآميز نشان مىدهد كه منظور ، نيات سوء و كينههاى درونى است نه افعال بيرونى .
اين معنى نه تنها در رابطه انسانها با يكديگر ، بلكه از يك نظر در رابطه انسان با خدا نيز صادق است ، چنانكه در حديثى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم :
« مَنْ أرادَ أنْ يَعْرِفَ كَيْفَ مَنْزِلَتُهُ عِنْدَاللَّهِ فَلْيَعْرِفْ كَيْفَ مَنْزِلَةُ اللَّهِ عِنْدَهُ فَإِنَّ اللَّهَ يُنَزِّلُ الْعَبْدَ مِثْلَ ما يُنَزِّلُ الْعَبْدُ اللَّهَ مِنْ نَفْسِهِ
؛ هر كس مى خواهد بداند چه مقام و منزلتى نزد خدا دارد
هامش
( 1 ) . شرح نهجالبلاغهء ابن ابىالحديد ، ج 18 ، ص 411 .