در تأييد اين سخن ، در حديثى از امام صادق عليه السلام در تفسير آيهء شريفهء « فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ » ؛ بگو دليل رسا و قاطع براى خداست ( دليلى كه براى هيچ كس بهانهاى باقى نمىگذارد » . « 1 » فرمود :
« إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ لِلْعَبْدِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَكُنْتَ
عَالِماً فَإِنْ قَالَ نَعَمْ قَالَ لَهُ أَفَلَا عَمِلْتَ « 2 » بِمَا عَلِمْتَ وَإِنْ قَالَ كُنْتُ جَاهِلًا قَالَ لَهُ أَ فَلَا
تَعَلَّمْتَ حَتَّى تَعْمَلَ فَيَخْصِمُهُ وَذَلِكَ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ
؛ خداوند متعال روز قيامت به بندهاش مىگويد : آيا مىدانستى ؟ اگر بگويد : آرى مىفرمايد : چرا به آنچه مىدانستى عمل نكردى ؟ و اگر بگويد نمىدانستم به او مىگويد : چرا ياد نگرفتى كه عمل كنى و به اين ترتيب با او مخاصمه مىكند و اين است معناى حجت بالغه » . « 3 »
ولى امور بسيارى است كه انسان بر اثر عدم شناخت ، در برابر آن معذور است ؛ مثلًا من اگر ندانم فلان غذا يا لباسى را كه از بازار مسلمانان مىخرم دزدى و حرام است ؛ غذا را بخورم و با لباس نماز بخوانم اگر فرضاً در قيامت از من سؤال كنند چرا چنين كردى مىگويم : نمىدانستم و هرگز به من نمىگويند چرا نرفتى و تحقيق و تفحص كنى و در اينجا جهل من عذر است ؛ ولى در احكام شرع و معارف و عقائد دينى ، جهل عذر نيست .
بعضى ديگر از شارحان نهجالبلاغه ، تفسير ديگرى براى اين كلام حكمتآميز مولا كرده و گفتهاند : مفهوم آن اين است كه شما بايد از شخص عاقلى اطاعت كنيد كه جهلى در افكار و اعمال او نيست كه به هنگام سقوط در خطرات اعمالش ، آن را عذرى براى خود بشماريد . « 4 »
هامش
( 1 ) . انعام ، آيهء 149 .
( 2 ) . در بعضى از نسخ اين روايت به جاى « أفَلا عَمِلْتَ » « هَلّا عَمِلْتَ » و به جاى « أفَلا تَعَلَّمْتَ » « هَلّا تَعَلَّمْتَ » آمدهاست . « كتاب الاجتهاد و التقليد ، ص 16 » . اين تعبير در بسيارى از كتابهاى اصولى و از جمله در فرائد شيخ انصارى به عنوان روايت آمده است .
( 3 ) . بحارالانوار ، ج 1 ، ص 177 ، ح 58 .
( 4 ) . شرح نهج البلاغهء محمّد عبده ، ذيل همين كلام حكمتآميز .