برابر ضربات دشمن آسيب كمترى به آن مىرسد و شبيه اين معنى در خطبهء ديگرى از « نهج البلاغه » آمده است آنجا كه مىفرمايد : « و عضّوا على الاضراس فانّه انبى للسّيوف عن الهامّ ، دندانها را روى هم فشار دهيد كه اين كار تأثير شمشير را بر سر كمتر مىكند » . « 1 » در سوّمين جمله با تعبير بسيار زيبايى مىفرمايد : « جمجمهء خويش را به خدا عاريت ده ! » ( اعر اللّه جمجمتك ) .
اشاره به اين كه آماده ايثار ، جانبازى و شهادت در راه خدا باش كه اين آمادگى مايهء شجاعت و شهامت و پايمردى است ! بعضى از شارحان « نهج البلاغه » از اين جمله ، پيشگويى و بشارت نسبت به سرنوشت « محمّد بن حنفيّه » در ميدان جنگ « جمل » استفاده كردهاند داير بر اين كه تو از اين ميدان سالم برون خواهى آمد چرا كه در مفهوم عاريت ، باز پس گرفتن نهفته شده است .
در چهارمين جمله مىفرمايد : « قدمهايت را در زمين ميخكوب كن ! » ( تد في الارض قدمك ) .
اشاره به اين كه فكر عقبنشينى و فرار از ميدان هرگز در سر نپروران و در برابر دشمن ثابت قدم باش ! همان گونه كه قرآن مجيد به مؤمنان دستور مىدهد :
« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا »
، اى كسانى كه ايمان آوردهايد هنگامى كه در ميدان نبرد با گروهى روبرو مىشويد ثابت قدم باشيد ! « 2 » تفاوت اين جمله با جملهء اوّل ممكن است در اين بوده باشد كه جملهء اوّل عدم تزلزل در فكر و روحيه را بيان مىكند و جملهء اخير عدم تزلزل ظاهرى و جسمانى و عقبنشينى نكردن را در نظر دارد .
در پنجمين جمله مىفرمايد : « نگاهت به آخر لشكر دشمن باشد ! » ( ارم ببصرك
هامش
( 1 ) « نهج البلاغه » ، خطبهء 124 .
( 2 ) سورهء انفال ، آيهء 45 .