مىشود كه مرحوم كلينى تا حدود چهل سالگى در قم زيسته است تا بتواند از مشايخ قم چندان حديث فرا بگيرد كه بيش از دوازده هزار آن را گلچين كند و در كافى درج نمايد . « 1 »
3 . مرحوم كلينى بعد از تحصيلات قم به رى بازگشته و مدتها مرجع شيعيان آن سامان بوده است . بدين دليل كه ابن النجاشى و علامهء حلى دربارهء او مىنويسند :
« كلينى در رى عالىترين مرجع فتوا بود و چهرهء درخشان حديث در آن سامان » . و چون طبيعى است كه اين جاه و مقام در سن كهولت حاصل مىشود ، استنباط مىكنيم كه لااقل دههء پنجم تا ششم عمر خود را در رى سپرى كرده است . « 2 »
4 . ابن النجاشى و علامهء حلى تصريح كردهاند كه « مرحوم كلينى تأليف كتاب كافى را ظرف بيست سال به پايان برده است » و مرحوم كلينى شخصاً در مقدمهء كافى تصريح مىكند كه « تأليف كتاب كافى را به تقاضاى كتبى يك تن از مريدان خود شروع كرده است » . بنابر اين قطعى است كه مرحوم كلينى نامهء مريد خود را موقعى دريافت كرده است كه در اوج شخصيت و عظمت علمى ، ستارهء درخشان رى بوده است نه موقعى كه در قم به تحصيلات علمى اشتغال داشته و نه موقعى كه در گوشهء بغداد به صورت مهمانى تازه وارد ، زندگى مىكرده است . و اين همان دههء پنجم و ششم عمر او را نشان مىدهد .
5 . در عهد كلينى حوزهء قم بالاترين حوزهء شيعيان ايران بود ، و بعد از آن حوزهء نوجوان رى كه مرحوم كلينى براى تأليف كتاب كافى نيازمند منابع و مآخذ بوده است لزوماً از كتابخانههاى خصوصى رى استفاده كرده و حتماً براى تكميل كارش به قم رفته است تا از كتابخانهء على بن ابراهيم قمى كه دستاورد پدرش ابراهيم بن هاشم بود ، بهرهمند شود ، و لذا مىبينيم يك سوم احاديث كافى با نام « على بن ابراهيم ، عن ابيه . . . » مزين شده است . ابراهيم بن هاشم ساكن كوفه بود و با تأليفات كوفيان و بغداديان به قم هجرت كرد و حوزهء قم را رونقى تازه بخشيد و قهراً بعد از او نسخهء آن كتابها در
هامش
( 1 ) . ر . ك : معجم رجال الحديث ، ترجمه كلينى .
( 2 ) . ر . ك : رجال نجاشى ترجمهء كلينى .