نبودهاند و نيز دانشمندان اسلامى را مىبينيم كه برخى در زمان وفاتشان ، جو حاكم بر محيط ، درست در نقطه مقابل و با 180 درجه انحراف نسبت به ايشان قضاوت مىكرده است مانند شهداى فضيلت ، مخصوصاً شهيد اول و ثانى - رضوان اللَّه تعالى عليهما - و برخى ديگر از اين دانشمندان ، حقيقت گوهر وجودشان در زمان وفات كمرنگ و كم فروغ بوده است مانند ثقة الاسلام كلينى و شيخ طوسى و علامه حلى و محقق و ديگران .
ثقة الاسلام كلينى رضى الله عنه يكى از اين افراد است كه حدود 12 قرن از وفات او مىگذرد و اكنون كه ما به بررسى محققان و پژوهشگران عادل و نكتهسنج مىنگريم ، مىبينيم دربارهء او و مصنفاتش چنين مىگويند :
ابوالخير عبداللَّه نجاشى صاحب كتاب رجال كه از اكابر و معتمدين علماى اماميه است مىگويد :
وكان أوثق الناس فى الحديث و أثبتهم ؛ « 1 »
شيخ كلينى در ميان محدثين ، موثقترين آنها بوده و در ميان كسانى كه سخنشان به عنوان حجت پذيرفته مىشود برتر و والاتر بوده است .
نجاشى هيچيك از محدثين را به اين درجه از عظمت و علو نستوده است .
شيخ مفيد رضى الله عنه كه بدون ترديد يكى از اركان فقه و حديث و كلام ماست ، دربارهء كتاب كافى ثقة الاسلام چنين مىگويد :
و هو أجلّ كتب الشيعة و أكثرها فائدة ؛ « 2 »
كتاب كافى جليلترين كتاب شيعه و سودمندترين آنها است .
شيخ طوسى قدس سره كه در رفعت مقام اظهر من الشمس است ، دربارهء او مىگويد :
شيخ أصحابنا فى وقته و أوجههم و كان أوثق الناس فى الحديث ؛ « 3 »
ثقة الاسلام كلينى در زمان خود ، شيخ و چهرهء برجستهء اصحاب ما بوده و در
هامش
( 1 ) . رجال نجاشى ، ص 266 .
( 2 ) . به نقل از مستدرك الوسائل ، ج 3 ، ص 532 .
( 3 ) . فهرست شيخ طوسى ، ص 326 .