خداوند پرهيز دارد كه كارها را جز از رهگذار اسباب تدبير كند » « 1 » را ناظر به قانون عليت دانسته و بنيان تمام معارف دينى مىشناسد :
و اعلم إنّ هذه مسألة مهمة لا أهمّ منها لأنّ القول بالعلة و المعلول ، مبنى جميع المقاصد العلمية و مبنى علم التوحيد و الربوبية و المعاد و علم الرسالة و الإمامة و علم النفس و ما بعدها ؛ « 2 »
بدان اين مسئله چنان مهم است كه مهمتر از آن وجود ندارد ؛ زيرا اعتقاد به نظام علت و معلول ، بنيان تمام مقاصد علمى و پايه علم توحيد و خداشناسى و معاد و پيامبرشناسى و امام شناسى و علم انسان شناسى و ديگر دانشهاى پس از آنهاست .
نگرشهاى عرفانى در شرح ملّا صدرا
ملّاصدرا معتقد است كه مسخ در امت اسلامى ، بسان امت موسى عليه السلام فراوان است و از آن جا كه جهان آخرت ، عالم ظهور باطن انسانهاست و آنان بر اساس نيتهاى خود محشور مىشوند ، صورت حقيقى آنها آشكار مىگردد . « 3 » با اين حال ، بر اين باور است كه باطن حقيقى اشخاص براى اهل كشف و شهود در همين دنيا ميسّر است :
. . . و أهل الكشف لظهور سلطان الأخرة عليهم و به روزه لهم يرون به عين البصيرة كل إنسان على صورته إلى يحشر عليها يوم القيامة كما دلّ عليه حديث الحارثة الأنصارى ؛ « 4 »
صاحبان كشف و شهود ، بهخاطر آشكار شدن حكومتِ آخرتنگر بر آنها و هويدا شدن جهان آخرت در نظرشان ، با چشم بصيرت هر انسانى را با همان صورتى كه در روز قيامت محشور مىشوند ، مىبينند ، چنان كه حديث حارثه انصارى بر آن رهنمون است .
بر اساس همين مشرب عرفانى است كه او ميان موجودات عالم رابطه معنوى و جذبه طبيعى به ذات عالم و برخوردارى از يك حقيقت روحانى قايل شده و مسئله
هامش
( 1 ) . همان ، ج 2 ، ص 530 .
( 2 ) . همان .
( 3 ) . همان ، ج 1 ، ص 336 .
( 4 ) . همان .