براى مسافر و بيمار وجود دارد . « فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ - و هر كس از شما بيمار يا در سفر باشد ، در روزهاى ديگر ( روزه را قضا خواهد كرد ) ، » كه در اين روزها به جاى روزهاى افطار كردهء از ما رمضان به سبب بيمارى يا سفر ، روزه خواهد گرفت . و ديگر از تسهيلات معاف شدن از روزه‌دارى براى كسى است كه نمىتواند روزه بگيرد ، همچون اشخاص ضعيف البنيه و پيران سالخورده . در اين صورت مىتواند روزه بگيرد / 331 يا هر روز كه از روزه گرفتن بازمىماند در مقابل آن يك مسكين را خوراك دهد . « وَ عَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً - و بر كسانى كه طاقت آن را دارند ، فديهء خوردن روزه خوراك دادن به مسكين است ، و هر كس به ميل خود روزه بگيرد ، » يعنى با وجود سختى روزه داشتن روزه بگيرد ، « فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ - پس اين برايش بهتر است ، » بدان شرط كه روزه داشتن سبب زيان بزرگ نشود . « وَ أَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ - و اين كه روزه بگيريد براى شما بهتر است ، اگر مىدانستيد . » بدان سبب كه جانهاى شما را پاك و ارادهء شما را تربيت مىكند ، و براى شما در نزد خدا پاداشى نيكو آماده مىسازد .

[ 185 ] و ناگزير روزه گرفتن بايد در ماه رمضان صورت پذيرد ، چرا ؟ آيا ماهى برتر و بهتر از آن وجود ندارد ؟ هرگز ! . . . اين ماه با خود يادبودى از مهمترين يادبودهاى امت همراه دارد ، و آن ياد شب قدر است كه قرآن در آن نازل شده است . « شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَ بَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى