[ 60 ] خلاصة الحساب
( عربى / رياضى ) يكى از آثار مهمّى كه شيخ بهايى در رياضى نگاشته ، كتاب خلاصة الحساب است ، كه به زبان عربى است و مؤلّف در آن به طرح مباحث حساب و هندسه و جبر و مقابله و برخى مطالب ديگر مىپردازد . شيخ اين كتاب را به روش نظام الدّين نيشابورى صاحب كتاب الشمسية فى الحساب تأليف كرده است . سهولت و اختصار بيان شيخ در اين كتاب سبب شد كه اين اثر مدّتها پس از نگارش ، بهعنوان كتاب درسى در مجامع علمى آن دوره و پس از آن مورد استفاده قرار گيرد ، بر اين اثر حواشى و شروح فراوانى نوشته شده كه به آنها در ضمن همين مبحث اشاره مىشود . كتاب در يك مقدّمه و ده باب و يك خاتمه به شرح زير تدوين شده است :
مقدّمه : در تعريف علم حساب ؛ باب اوّل : حساب صحاح از جمع و تفريق و ضرب و تقسيم ؛ باب دوم : در حساب كسور ؛ باب سوم : در استخراج مجهولات به اربعه متناسبه ؛ باب چهارم : در استخراج مجهولات به حساب خطين ؛ باب پنجم در استخراج مجهول به عمل عكس ؛ باب ششم : در مساحت ؛ باب هفتم : در آنچه از توابع مساحات است ؛ باب هشتم : در استخراج مجهولات به طريق جبر و مقابله ؛ باب نهم : در قواعدى كه براى محاسب لازم است ؛ باب دهم : در مسائل متفرقه ؛ خاتمه در حلّ مسائل لا ينحل .
اين كتاب در برخى از نسخههاى خلاصة الحساب ، به سلطان حمزه بهادر خان و برخى ديگر به اسم سلطان حسن بهادر خان و بعضى ديگر به نام شاه عبّاس صفوى تقديم شده و در برخى ديگر ، نام هيچيك مذكور نيست .
كشف الظنون 553 / 1 ؛ امل 155 / 1 ؛ سلافة 291 ؛ رياض 89 / 5 ؛ لؤلؤة 20 ؛ روضات 59 / 7 ؛ كشف الحجب 208 ؛ اعيان 245 / 9 ؛ فوائد 508 ؛ ريحانه 310 / 3 ؛ الذريعه 225 / 7 ؛ مشار عربى 335
آغاز / بسمله ، نحمدك يا من لا يحيط بجميع نعمه عدد و لا ينتهى تضاعف قسمه الى امد .