توضيح : بهتر بود مرحوم مجلسى ، دو حديث مورد بحث را به وسيله حديث شماره 1 جمع مى كرد كه مى گويد : كودكان شيعيان به حضرت فاطمه ( ع ) سپرده مى شوند . يعنى بقيه به ابراهيم و سارا ( ع ) داده مى شوند .
ترجمه سخن علامه طباطبائى ( ره ) : در نظام بهشت ، تزاحمى وجود ندارد ، همانطور كه در دنيا تزاحم هست . قرآن و سنّت به اين موضوع ، ناطق هستند . پس منافاتى ميان تربيت اطفال مومنين توسط حضرت فاطمه ( ع ) و تربيت آن ها توسط ابراهيم و سارا ( ع ) ، نيست تا نيازى به جمع ميان روايات باشد .
بررسى : اولًا : مسئله به عالم برزخ مربوط است نه به عالم بهشت . همانطور كه در حديث شماره 18 مى گويد اين تربيت تا فرا رسيدن روز قيامت است نه پس از آن .
و اگر لفظ « جنّت » در اين حديث آمده ، بايد تأويل شود ، و يا ( از آن پرسش هائى است كه در بالا اشاره شد و ) اصل حديث مردود گردد . اينك كه علامه طباطبائى مانند علامه مجلسى اصل حديث را پذيرفته است ، اين سخنش از كم توجهى است .
ثانياً : چرا در بهشت تزاحم نيست ؟ تزاحم به سه صورت قابل تصور است :
1 - تزاحم مكانى : غير از خدا ، هم موجودات با همديگر تزاحم مكانى دارند . حتى روح ها .
و در مباحث پيش روشن شد كه آن اصطلاح « مجردات » كه ارسطوئيان رايج كرده اند ، نه پايه عقلى دارد و نه پايگاه قرآنى و حديثى ، همه چيز غير از خداوند ، مكانمند هستند . كه به طور كاملًا مستدل بيان شد .
2 - تزاحم زمانى : غير از خداوند ، همه چيز متغيّر و متحرك اند ، تغيير و حركت ، عين زمان هستند . التذاذ و لذت بردن در بهشت ، يك حركت و تغيير است و همين طور همين « تربيت » كه در اين دو حديث آمده ، پس هم خود بهشت و هم بهشتيان ، زمانمند هستند ، و هم زمانمندها تزاحم زمانى دارند .
نقدهاى علامه طباطبائى بر علامه مجلسى ( حواشى بر بحار الانوار ) ( فارسى ) — صفحة 578
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٥٧٨