در مباحث متعدد از همين دفتر « 1 » به شرح رفت كه هيچ چيز غير از خداوند متعال ، فارغ از زمان و مكان ، نيست . يعنى فارغ از كم نيست . گرچه در شمارش اعراض ، كم به عنوان قسيم شمرده مىشود اما در واقع كمّ همان مكان و زمان و عين آن دو ، است :
مكان - كمّ / مكان - مكان .
زمان - كمّ / زمان - زمان .
پس : چيزى فارغ از كمّ ( غير از خدا ) وجود ندارد . و هر چيزى كه محكوم به كمّ باشد ، محدود است . زيرا :
محدود - كمّ / محدود - محدود . و اين نيز مساوى است با غير محدود .
غير محدود / فارغ از كمّ .
پس : كمّ / حدّ .
خواه حدّ مكانى و باصطلاح متراژى باشد و خواه حدّ در اصطلاح منطق ارسطوئى در تعاريف باشد .
نهايت / حدّ / كمّ .
اما سخن در « لانهايت » و بى نهايت است كه آيا اين نيز از مقول كمّ است ؟
همانطور كه : ماده مساوى است با جسم و بى مادّه مساوى است با بى جسم .
نهايت نيز مساوى است با كمّ و بى نهايت مساوى است با بى كمّ .
محدود مساوى است با كمّمند غير محدود مساوى است با غير كمّمند .
شيئ متناهى مساوى است با محدود و شيئ غير متناهى مساوى است با غير محدود .
همانطور كه در حديث مورد بحث از امام جواد ( ع ) مشاهده كرديم . و بر اين مطلب احاديث زياد داريم . از آن جمله در خطب معروف امام رضا ( ع ) آمده است « ولا صدّق به من
هامش
( 1 ) - مبحث شماره 2 و 3 و 9 كه شماره مشروح تر است .