و حديث معروف كه مى فرمايد « إِذَا مَاتَ ابْنُ آدَم فقامت قيامته » ، و حديث هاى ديگر .
در كتاب « تبيين جهان و انسان » شرح داده ام كه چرا گذشت زمان در برزخ براى ارواح ، خيلى سريع است . كه بستگى به چيستى روح و چيستى زمان ، دارد .
و از جانب ديگر : حديث هاى فراوان داريم كه افراد در عالم برزخ به حسب اعمال شان در دنيا ، ثواب و عذاب گسترده دارند كه در يك روز يا بخشى از روز دنيوى ما نمى گنجند .
پس بايد گفت : همانطور كه زمان در برزخ براى ارواح ، سريع الانقضاء است ، ثواب و عذاب نيز به همان سرعت است .
مجلسى ( ره ) مى گويد : تشبيه مرگ و بعث به خوابيدن و بيدار شدن ، تنها سريع الانقضاء بودن زمان برزخ است ، و گستردگى ثواب و عذاب را نفى نمى كند . زيرا عذاب قبر و نعيم قبر به دنيا متصل هستند نه به آخرت . ( عالم برزخ بخشى از دنيا محسوب مىشود نه آخرت ) .
يعنى : ثواب و عذاب گسترده كه درباره عالم برزخ است بر اساس زمان دنيوى است كه سريع الانقضاء نيست .
آن گاه مى گويد : پس بايد گفت : اين حديث بر اساس « تنزل » يعنى به فرضِ صرف نظر از ثواب و عذاب ، سخن مى گويد .
نتيجه سخن مجلسى ( ره ) چنين مىشود :
1 - زمان در عالم برزخ ( با صرف نظر از ثواب و عذاب عالم برزخ ) سريع الانقضاء است .
2 - زمان در عالم برزخ با توجه به گستردگى ثواب و عذاب در برزخ ، خيلى طولانى و از سنخ زمان دنيوى است و اساساً هر چه در پيش از بعث و محشر ، است به عالم دنيا مربوط است پس زمانش نيز بايد دنيوى باشد .
3 - بنابر اين ، حديث در مقام فرض ، صرف نظر ، و تنزّل است .
علامه طباطبائى ( ره ) مى گويد : چون اخبار در تشبيه عالم برزخ ( از مرگ تا بعث ) به خوابيدن و بيدار شدن ، مستفيض و متعدد هستند ، نمى توان همه آن ها را به تنزل و صرف
نقدهاى علامه طباطبائى بر علامه مجلسى ( حواشى بر بحار الانوار ) ( فارسى ) — صفحة 112
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١١٢