امّا اينكه آيات را در همان حال غير عادى مىخواندهاند يا پس از افاقه ، خيلى روشن نيست .
مثل اينكه از بعضى از روايات استفاده مىشود كه قبل از حال افاقه هم خوانده مىشد ؛ كه چون حضرتش از عالم فَناء ، بقاء حاصل مىكرد سؤال مىفرمود كه : چطور خوانديد ؟ اين دليلى است بر آنكه در حال فنا و گرفتگى هم مىخواندهاند ؛ و بعد كه حال عوض مىشد و حال عادى دست مىداد نيز خوانده مىشده است .
يك روايت داريم كه از حضرت صادق عليه السّلام سؤال مىكنند : يَا بْنَ رَسولِ اللَهِ ! رسول اكرم صلّى الله عليه و آله و سلّم تاب مقاومت ملاقات و ديدار جبرئيل را نداشت و از آنجهت از خود بى خود مىشد و غشّ مىكرد ؟
حضرت صادق عليه السّلام فرمود : اين در حالى بود كه خداوند متعال تجلّى مىكرد برسولش و با او تكلّم مىكرد ، و رسولش طرف خطاب خدا بود ، و خود حقّ تبارك و تعالى بدون واسطه با او سخن مىگفت .
و امّا در غير اين صورت جبرائيل مانند يك عبد مملوك و يك بنده و بردهاى مىايستاد ، و اجازه مىگرفت ، و حرفهايش را مىزد . و هر وقت جبرائيل تكلّم مىكرد اينچنين بود .
و امّا آنكه در موقع خطاب ، حال رسولش تغيير مىكرد حقيقةً خود خداوند عزّ و جلّ بوده است .
مثلًا در شأن نزول سورهء مائده ، و در روايات نزول آن داريم كه : سورهء مائده وقتى نازل شد كه پيغمبر اكرم به مدينه وارد مىشدند ؛ و به اندازهاى اين سوره سنگينى داشت ، و آنقدر سخت و سنگين بود كه ناقه ايكه حضرت بر آن سوار بودند نزديك بود به زمين برسد ، و به روى زمين بخوابد .
آيات و روايات در كيفيّت نزول سورههاى قرآن مختلف است ؛ بعضى
مهر تابان ( طبع جديد ) ( فارسى ) — صفحة 306
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٣٠٦