فايده اولى [ بيان اصطلاحات ]
در بيان اصطلاحات :
بدانكه حديث در اصل لغة ضد قديم است و خبر را حديث نام نهادند لانه كان يحدث شيئا فشيئا و جمع او بر احاديث كردند به غير قياس و خبر و سنت باصطلاح ايشان هر دو مترادف حديثند و متن در اصل لغة بمعنى شد و اصلاح و استخراج آمده است و باصطلاح ايشان عبارت از آنچه غايت سند به دو منتهى شود و مناسبت ميان معنى لغوى و اصطلاحى مرعيست جهة آنكه مسند حديث را بسند خود قوى مىكند يا متن را بسند استخراج مىكند و سند اخبار است از طريق متن و اسناد رفع حديثيست تا قائل او و اكثر اهل حديث ميان سند و اسناد فرق نكنند .
و اصول سته پيش ايشان عبارتست از :
صحيح محمّد بن اسمعيل جعفى البخارى و صحيح ابو الحسين مسلم بن الحجاج النيشابورى و كتاب ابو داود سليمان بن اشعث سجستانى و كتاب ابو عيسى محمّد بن عيسى ترمدى و كتاب نسائى و موطا مالك .
و گويند اول كتابيكه در حديث ساخته‌اند موطا مالك بود و از شافعى نقل استكه گفت : ما اعلم شيئا بعد كتاب اللّه تعالى اصح من موطا مالك و بعد از آن صحيح بخارى پس صحيح مسلم و اصح ازين هر دو پيش جمهور صحيح بخاريست و حديثى كه در هر يك از اينصحيحين است بىتكرار چهار هزار حديثست و با تكرار در صحيح بخارى هفتهزار و دويست و هفتاد و پنج و در صحيح مسلم قريب دوازده هزار .
و آنچه از بخارى نقل كنند كه او گفت من صد هزار حديث صحيح ياد دارم مراد بدان تعدد طرق رواياتست يا احاديث يا آثار صحابه و تابعين و فتاوى ايشان چنان كه ذكر رفت و بعضى اينها را نيز حديث شمرده‌اند يا مراد او مبالغت بوده باشد در كثرت
و بايد كسى گمان نبرد كه ايشان هر چه صحيح بود از احاديث در كتاب خود جمع كردند چه بسيارى از احاديث بشرايطى كه ايشان اعتبار كرده‌اند ثابتست كه ايشان