حوزهء درس او در نجفاشرف ، انفع حوزههاى علميه و مرجع استفادهء اكابر و فحول اساتيد بود . مطالب عاليهء فقهيه را با بيانات سهل و ساده و شيوا به سمع حاضرين مىرسانيد ، از كثرت احاطهاى كه داشته غالب مشكلات آن علم شريف را با تقريبات قريب به فهم عموم حل مىنمود . « 1 »
به نوشتهء آيت اللّه سيد محمد تقى موسوى اصفهانى ( فرزند صاحب روضات الجنات ) :
سيد « با زبانى شيوا و دلنشين در نجفاشرف درس فقه مىگفت و مطالب مهم را به بيانى رسا و قاطع بر طلاب مجلسش القاء مىنمود و حوزهء درس برجسته و چشمگيرش در اين اواخر از غالب جلسات درس فقهاى عصر و فضلاى شهر خويش ، جامعتر ، گستردهتر ، متينتر و سودمندتر بود . وى ، از غايت تسلط در فقه و مهارت شگفتانگيزى كه در اين علم داشت ، در حلوفصل مسائل نياز به تأمل زيادى نداشت ، بلكه سريعا عمل مىكرد و مراحل گوناگون فقه را بسيار سهل و آسان درمىنورديد ، و براى حلّ يك مسئلهء فقهى ، نظاير بسيارى از فقه را شاهد مىآورد . . . و اين نبود جز از كثرت تسلط وى بر فقه و شدت اطلاع او به فروع آن » . « 2 »
به رونق و شكوه حوزهء درس سيد ، ديگر مورخان نيز تصريح كردهاند . مهدى بامداد خاطرنشان مىسازد كه : « سالها حوزهء درسش يكى از مهمترين حوزههاى درس نجف به شمار مىرفت » . « 3 » معلم حبيبآبادى هم مىنويسد : « . . . شهرت و رياستى مهم پيدا كرد و الحق از جهت جامعيت وى در فقه جاى آن را داشت و علماى بزرگ ، فيض مدرس مقدس او را غنيمت عظيم دانسته و در تدريس فقه ، حوزهاى مشحون به محققين برايش برپا شده » . « 4 »
شمار شاگردان سيد را بالغ بر 200 تن شمردهاند « 5 » ، كه مىتواند در سالهاى اخير عمر وى - كه مرجعيت عامّ شيعه همراه با رياست حوزهء مركزى نجف به وى رسيده بود - از اين عدد نيز فراتر رفته باشد . افزون بر اين ، شخصيتهاى بنامى چون آيات عظام :
آقا سيد ابو الحسن اصفهانى ، شيخ محمد حسين آل كاشف الغطاء ، سيد محمد رضا مرعشى رفسنجانى ، سيد نجم الحسن ( فقيه برجسته و متنفذ هند ) و شيخ محمد
هامش
( 1 ) . ريحانة الادب ، 6 / 391 .
( 2 ) . احسن الوديعة ، 1 / 188 - 189 .
( 3 ) . شرححال رجال ايران ، 6 / 251 .
( 4 ) . مكارم الآثار ، 4 / 1321 .
( 5 ) . اعيان الشيعة ، 46 / 206 .