مقرّبين است و دانستن چگونگى آن مشكل ، و عمل به آن دشوار است . سبب دشوارى فهم و شناخت آن اين است كه توجّه به اسباب و اعتماد بر آنها شرك در توحيد و بكلّى اسباب را ناديده گرفتن ضربه زدن بر سنّت و بدنام كردن شريعت است ؛ و تكيه بر آنها بى آن كه آنها را اسباب بدانى خدشهدار كردن چهرهء عقل و غوطهور شدن در گرداب جهل است .
تحقيق معناى توكّل به گونهاى كه مطابق با مقتضاى توحيد و عقل و شرع باشد بىنهايت پيچيده و دشوار است ، و پرده برداشتن از اين معنا با خفايى كه دارد تنها از عالمان محقّقى ساخته است كه از فضل الهى چشمانشان به انوار حقايق بينا گشته است .
آنها ديدند و تحقّق دادند ، سپس چون از آنها خواستند از آنچه ديده بودند بروشنى سخن گفتند . ما اكنون در بخش نخست اين كتاب بر سبيل مقدّمه به ذكر فضيلت توكّل آغاز مىكنيم و پس از آن به شرح توحيد مىپردازيم ، و در بخش دوّم « حال توكّل » و عمل آن را شرح خواهيم داد .
بخش اول - فضيلت توكّل
( 1 ) امّا آيات : خداوند فرموده است :
وَ عَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ
؛ « 2 » و نيز :
وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ
؛ « 3 » و نيز :
وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ
؛ « 4 » و نيز :
إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ
. « 5 » چه بزرگ است مقامى كه دارندهء آن مورد محبّت خداوند و مشمول كفايت او باشد .
كسى كه خداوند كفايت كننده و دوستدار و نگهبانش باشد به پيروزى بزرگى دست يافته است ، زيرا محبوب عذاب داده نمىشود و دور و محجوب نمىگردد ، خداوند فرموده است :
أَ لَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ
؛ « 6 » و كسى كه خواهان كفايت غير از او باشد توكّل را ترك و اين آيه را تكذيب كرده است . چه اين پرسشى است كه پاسخ بحقّ را مىطلبد و مانند
هامش
( 2 ) مائده / 23 : و بر خدا توكّل كنيد اگر ايمان داريد .
( 3 ) ابراهيم / 12 : و توكّل كنندگان بايد فقط بر خدا توكّل كنند .
( 4 ) طلاق / 3 : و هر كس بر خداوند توكّل كند او امورش را كفايت مىكند .
( 5 ) آل عمران / 159 : خداوند متوكّلان را دوست مىدارد .
( 6 ) زمر / 36 : آيا خداوند براى ( نجات و حفظ ) بندهاش كافى نيست .