امّا در مورد سبب چهارم كه انتظار عفو از خداست درمان آن همان است كه پيش از اين گفته شد وى مانند كسى است كه همهء اموالش را خرج كرده و خود و عائلهاش را فقير و تنگدست ساخته و از فضل خداوند انتظار دارد كه او را به گنجى در ويرانهاى آگاه و آن را روزى او كند . امكان عفو خدا از گناهان نظير همين امكان است . و نيز مىتوان گفت : او مانند كسى است كه بيم آن دارد ستمگران شهر او را غارت كنند ، و اندوختههاى اموالش در صحن خانهاش باشد و بتواند آنها را در زمين دفن و پنهان كند و اين كار را نكند و بگويد : از فضل الهى انتظار دارم غفلت و عقوبتى بر ستمگار يغماگر مستولى فرمايد كه به غارت خانهء من رو نياورد ، و يا چون به سراى من رسد بر در خانه بميرد ، زيرا مرگ در هر موقع قابل وقوع است . و نظير اينها در داستانها و افسانهها نقل شده و من مانند آنها را از فضل خداوند چشم دارم . اين منتظر امر ممكنى را انتظار دارد ليكن او در منتهاى حماقت است .
پنجم - شكّ است كه كفر مىباشد درمان آن توسّل به اسبابى است كه صدق پيامبران را بر او معلوم سازد و اين امرى است طولانى ليكن ممكن است او را با آگاهيهايى ساده كه در خور عقل او باشد درمان كرد ، و به او گفته شود : صدق گفتار پيامبران كه مؤيّد به معجزات و خوارق عاداتند ممكن است يا مىگويى محال است همان گونه كه بودن شخصى در دو محلّ در زمان واحد محال مىباشد ، اگر بگويد : من صدق گفتار پيامبران را به همين گونه محال مىدانم بىشكّ او بىشعور و سفيه است و چنين كسى هرگز در زمرهء خردمندان به شمار نمىآيد ، و اگر بگويد : شكّ دارم ، به او گفته مىشود : اگر خوراك خود را يك لحظه در خانه ترك كرده باشى و شخصى ناشناس به تو خبر دهد كه مارى زبانش را در آن فرو برده و زهرش را در آن ريخته است و روا بدانى كه او راست گفته باشد آيا از آن خوراك مىخورى يا آن را اگر چه از لذيذترين خوراكها باشد ترك مىكنى ، مىگويد : ناگزير آن را ترك مىكنم ، زيرا من پيش خود مىگويم : اگر او دروغ گفته است آنچه را از دست مىدهم همين خوراك است و بس و شكيبايى بر آن هر چند سخت است ليكن زود سپرى مىشود ، و اگر راست گفته باشد جانم را از دست مىدهم و مرگ در مقايسه با درد محروميّت از خوراك و ضايع شدن آن بسيار سختتر است . به او گفته مىشود : سبحان اللّه چگونه سخن ناشناسى را كه شايد در گفتار خود غرضى داشته است بر صدق گفتار همهء پيامبران با همهء معجزاتى كه ظاهر كردهاند و درستى قول همهء
راه روشن ترجمه كتاب المحجه البيضاء فى تهذيب الاحياء ( فارسى ) — صفحة 130
مساهمون: الفيض الكاشاني
ص١٣٠