زيرك و باهوشى است . و جز اين گروه افراد ديگرى هستند كه به خدا فريفته شدهاند و هنگامى كه عذاب را مشاهده كنند به زودى بدانند كه چه كسى گمراهتر است و پس از زمانى اندك از خبر آن آگاه شوند ، در آن وقت است كه خواهند گفت ، چنان كه خدا از قول آنها خبر داده است :
رَبَّنا أَبْصَرْنا وَ سَمِعْنا فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً إِنَّا مُوقِنُونَ
« 49 » يعنى دانستيم همانطور كه فرزند جز با آميزش و ازدواج متولّد نمىشود و محصول جز با شخم زدن زمين و افشاندن بذر در آن نمىرويد در آخرت نيز جز با عمل صالح پاداشى و مزدى به دست نمىآيد ؛ پس ما را برگردان تا عمل صالح انجام دهيم ، زيرا اكنون صدق گفتارت را دانستيم كه :
وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى وَ أَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى
« 50 » و
كُلَّما أُلْقِيَ فِيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَ لَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ
، يعنى آيا سنّت خدا را در ميان بندگان را به گوش شما نرسانديم و اين كه خدا :
تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ *
؛ و اين كه
كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ
؛ پس چه چيز شما را به خدا مغرور ساخت ، پس از اين كه شنيديد و تعقّل كرديد ؟
وَ قالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ . فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقاً لِأَصْحابِ السَّعِيرِ
« 51 » اگر كسى بگويد : پس مظنّه اميدوارى و جايگاه ستودهء آن چه مىشود ؟ بايد بدانيد كه اميدوارى در دو جا ستوده است :
1 - دربارهء گنهكارى است كه در گناه فرو رفته است هرگاه توبه به دلش خطور كند ، شيطان به او بگويد : كجا توبهات قبول مىشود ، بدين ترتيب شيطان شخص گنهكار را از آمرزش خدا مأيوس مىكند . در اين مورد واجب است كه بنده نااميدى را با اميد
هامش
( 49 ) سجده / 12 : پروردگارا آنچه وعده داده بودى ديديم و شنيديم ، ما را باز گردان تا عمل صالح به جا آوريم ما به قيامت ايمان داريم .
( 50 ) نجم / 39 - 40 : و اين كه براى انسان جز سعى و كوشش او نيست ( 39 ) و اين سعيش به زودى ديده مىشود ( و به نتيجهاش مىرسد ) .
( 51 ) ملك / 8 - 9 : هر زمان گروهى در آن افكنده مىشوند نگهبانان دوزخ از آنها سؤال مىكنند : مگر انذار كننده الهى به سراغ شما نيامد ؟ ( 8 ) مىگويند : آرى ، انذار كننده ، به سراغ ما آمد . . . ( 9 )