و مشاهده نيز بدون ترديد بر اين امكان دلالت دارد و دليل بر اين كه هدف از اخلاق همان حالت حدّ وسط است نه دو طرف افراط و تفريط ، اين است كه بخشندگى و سخاوت سبخيّهاى است كه شرعا مطلوب است و آن حدّ وسط ميان دو طرف اسرافكارى و سختگيرى بر عائله است و خداى متعال حدّ وسط را ستوده است .
خداوند فرموده :
وَ الَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ كانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً .
« 51 » و فرمود :
وَ لا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَ لا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ .
« 52 » و همچنين در اشتهاى غذا اعتدال مطلوب است نه حرص و سكون خداى متعال فرمود :
كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا .
« 53 » و در مورد غضب فرموده :
أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ .
« 54 » پيامبر خدا ( ص ) فرمود : « بهترين كارها حدّ وسط آنهاست » « 55 » و در اين حقيقت و رازى است و آن اين كه خوشبختى وابسته به ايمنى دل از عوارض دنياست . خداى متعال فرمود :
إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ .
« 56 » و بخشش و بخل از عوارض دنياست و شرط ايمن بودن قلب آن است كه نه به مال توّجه كند و نه حريص به اتفاق آن باشد ، زيرا كسى كه حريص در انفاق است دلش متوجّه بخشش است همانطور كه شخص حريص برنگهدارى مال دلش پيوسته متوجّه آن است . پس كمال قلب در اين است كه از هر دو صفت ( توجه به نگهدارى مال و
هامش
( 51 ) فرقان / 67 : آنها كسانى كه هرگاه انفاق كنند نه اسراف مىكنند و نه سختگيرى ، بلكه در ميان اين دو حدّ اعتدالى دارند .
( 52 ) اسراء / 29 : هرگز دستت را برگردنت زنجير مكن ( و ترك انفاق و بخشش منما ) و بيش از حدّ آن را مگشا .
( 53 ) اعراف / 30 : بخوريد و بياشاميد و اسراف نكنيد .
( 54 ) فتح / 29 : به شماره 47 رجوع شود .
( 55 ) بيهقى در الشعب از روايت مطرف بن عبد اللّه به صورت معضل روايت كرده چنانكه در المغنى است .
( 56 ) شعراء / 89 : مگر كسى كه با قلب سليم به پيشگاه خدا آيد .