جواب مخالفت « تدين » ، مرحوم « مدرس » به دفاع مىپردازد و نهايتا اعتبارنامهء ايشان به تصويب مىرسد .
در سال 1302 خورشيدى كه غوغاى جمهوريّت از طرف رضا خان و شيفتگانش گوش فلك را كر كرده ، در مجلس شوراى ملّى ، ميرزا هاشم يكى از مخالفين سرسخت « جمهورى » است . وى در كنار « مدرس » و « مشير الدوله » علنا به مخالفت با اين قضيّه مىپردازد . پس از شكست رضا خان در قضيهء « جمهورى » و مخالفت همهجانبه با آن ، وى تصميم مىگيرد كه توسط عمّالش در مجلس ، ماده واحدهاى را به تصويب رساند كه در آن ، خلع قاجار و سلطنت رضا خان پيشنهاد شده است ، « اقليّت » مجلس با تصويب اين مادهء واحده نيز مخالفت مىورزد . رضا خان به زور و تهديد متوسّل شده و شخصا به آشتيانى و فرد ديگرى به نام « عراقى » تكليف مىكند كه « مادهء واحده » را امضاء كنند ، آشتيانى خوددارى كرده و گفته بود : « هر كارى مدرس كرد منهم خواهم كرد » و نهايتا قول داده بود كه در جلسه داد و فرياد راه نيندازد .
سرانجام در جلسهء نهم آبانماه 1304 مجلس شوراى ملّى ، علىرغم نطق و اعتراض « مدرس » ، « تقىزاده » و « دكتر مصدّق » و خروج همراه با اعتراضشان از مجلس « مادهء واحده » به تصويب رسيد . در اين جلسه نيز آشتيبانى غايب بوده و به ماده مذكور رأى نداد .
پس از به سلطنت رسيدن رضا شاه ، انتخابات دورهء ششم مجلس شوراى ملّى كه در كابينهء « فروغى » شروع شده بود در تاريخ پنجم تيرماه 1305 خاتمه يافت و ميرزا هاشم آشتيانى با 7010 رأى به نمايندگى مردم تهران انتخاب شد . لازم به تذكّر است كه در اين دوره ، « مدرس » ليست دوازدهنفرهاى از اسامى نمايندگان مورد اعتماد خود را منتشر و در دسترس عموم قرار مىدهد كه نهايتا 9 نفر از ليست پيشنهادى وى به مجلس راه مىيابند كه يكى از آنها نيز ميرزا هاشم بوده است .
در انتخابات دورهء هفتم نيز وى يكى از حائزين اكثريت آراء تهران بوده است ( 14 مهر ماه 1307 ) .
در واقعهء ترور « مدرّس » به دست عمّال رضا خان ، وى در مجلس نطق مفصّل و مهيّجى ايراد مىكند و خواهان دستگيرى و مجازات عاملين ترور مىگردد .
ميرزا هاشم آشتيانى سرانجام در سال 1328 خورشيدى در سن 78 سالگى درگذشت و گفته مىشود كه از وى املاك و مستغلّات زيادى به جاى مانده و ثروت فراوانى براى ورّاث خويش نهاده است . در ضمن او يكى از بزرگترين پرورشدهندگان قنارى در ايران
زندگينامه رجال و مشاهير ايران ( فارسي ) — صفحة 39
مساهمون: حسن مرسلوند
ص٣٩