مهمى داشت و از اين رو برخى تصور كرده اند كه بنيانگذار اين نظريه او بوده است ( كه
ديديم چنين نيست ) .
در هر حال سختگيرى دولت عباسى به جايى رسيد كه مخالفان مورد شكنجه و آزار قرار
گرفتند و زندآنها پر از آنان گرديد . " احمد بن حنبل " كه در دفاع از عقيدهء خويش پافشارى
مىكرد ، تازيانه خورد ! ( 1 ) و در زمان حكومت " واثق " ، " احمد بن نصر خزاعى " به قتل رسيد و
" يوسف بن يحيى بريطى " ، شاگرد شافعى ، مورد شكنجه قرار گرفت و در زندان مصر درگذشت .
" يعقوبى " در اين باره داستان عجيبى نقل مىكند . وى مىنويسد :
" امپراتور روم به واثق خليفهء عباسى نامه نوشت و به او خبر داد كه اسيران بسيار از
مسلمانان در اختيار دارد ، اگر خليفه در مقابل آنها فديه ( سربها ) دهد ، او حاضر است
اسيران مسلمان را آزاد كند . واثق اين پيشنهاد را پذيرفت و نمايندگانى به مرز فرستاد .
نمايندگان خليفه اسيران را يك يك تحويل مىگرفتند و عقيدهء آنان را در بارهء مخلوق
بودن قرآن مىپرسيدند ، و تنها كسانى را كه به اين سؤال جواب مثبت مىدادند ،
مىپذيرفتند و لباس و پول در اختيارشان قرار مىدادند ! " ( 2 )
اين سختگيريها سبب نفرت مردم از معتزله گرديد ، لذا وقتى كه " متوكل عباسى " به
خلافت رسيد ، جانب اهل حديث را گرفت و به " محنة القرآن " خاتمه داد . ولى اين بحث
فورا از رونق نيفتاد و تا مدتها در جامعهء اسلامى مطرح بود . ( 3 )
4 . منتصر :
فرزند متوكل پس از كشته شدن پدر ، در ماه شوال سال 247 به جاى او نشست ، و قصر
هامش
1 . مسعودى ، مروج الذهب ، بيروت ، دارالأندلس ، ج 3 ، ص 464 .
2 . تاريخ يعقوبى ، نجف ، المكتبة الحيدرية ، 1384 ه . ق ، ج 3 ، ص 215 .
3 . براى آگاهى بيشتر دربارهء بحث خلق قرآن ، علاوه بر مأخذ گذشته ، به منابع ياد شده در زير
مراجعه شود :
تاريخ الخلفاء ، سيوطى ، ص 306 - 312 ، ضحى الإسلام ، احمد امين ، ط 7 ، قاهره ، المكتبة المصرية ،
ج 3 ، ص 155 - 207 ، بحوث في الملل والنحل ، جعفر السبحانى ، ط 2 ، قم ، لجنة ادارة الحوزة العلمية ،
1411 ه . ق ، ج 2 ، ص 252 - 269 .