[ مقدمه محقق ]
بسم الله الرحمن الرحيم
والحمد لله رب العالمين
وصلَّى اللَّه على سيّدنا محمد وآله الطاهرين
مقدمه
سالهاست كه نويسندهء اين سطور علاقمند به پژوهش در دورهء صفوى است ؛ دورهاى كه به هر لحاظ ، يك تجربهء تاريخى ارجمند براى كشور پهناور ما ايران به شمار مىآيد . به لحاظ سياسى اين دوره ، دورهء سرافرازى ماست ؛ دورهاى كه ما در منطقه ، به عنوان يك قطب با اهميت به حيات تاريخى خود ادامه مىدهيم ، بر ديگران تأثير مىگذاريم ، و در برابر كسانى كه با دين و مذهب ما سر نبرد دارند ، مىجنگيم و فرهنگ اسلامى و شيعى خويش را حفظ مىكنيم . به لحاظ فرهنگى هم در اين دوره ، ما سازندهء افكار و انديشه هايى هستيم كه در تغذيهء بنيادهاى اجتماعى ما و برخى از كشورهاى همجوار نقش مهمى دارد . در عرصهء فلسفه ، دانش حديث و فقه و نيز علوم قرآنى آثارى را پديد آورديم كه طى چهارصد سال گذشته ، مبناى زندگى اجتماعى و سياسى ما بوده و به آنها افتخار كردهايم .
طبيعى است كه در طى اين دوره دويست و سى ساله ، تجربه هاى منفى هم داشتهايم ، تجربه هايى كه مىبايست درس عبرتى براى آينده ما باشد و ما را از وقوع مجدد در مهالكى كه در آن دوره پديد آمد و از جمله سبب شد تا طومار آن دولت در هم پيچيده شود ، باز دارد . در مجموع ، هم تجربهء مثبت و هم منفى آن دورهء مهم و تاريخ ساز براى ما ، مىبايست موشكافانه مورد مداقّه قرار گيرد و بخشهاى پنهان آن با تحقيق بيشتر آشكار شود .
بخشى از اين بخشهاى پنهان ، جريانهاى فرهنگى است كه در اين دوره در همهء عرصه ها پديد آمده است . چندين فرهنگ محلى در اين مقطع ، در تبريز و قزوين و اصفهان به هم گره خورد و در جمع با تلاش فرهيختگان ، فيلسوفان و انديشمندان اين دوره ، فرهنگ و تمدنى صفوى بنا گرديد . كيفيت شكل گيرى اين فرهنگ و تمدن ، در ابعاد مختلف آن ، اعم از ادبيات ، هنر ، فلسفه و در رأس آنها دين كه محبوبترين و عمومىترين پديدهء مورد علاقهء همه طبقات بود ، مسألهاى است كه بايد با دقت پيگيرى شود .
در اين زمينه ، شناخت جريانهاى فرهنگى كه به نوعى حاصل رويارويى گروه ها و افراد