قدسي وكلّى است - اثبات نشود ؛ قابل اعتقاد وموجب عمل به احكام آن ميباشد .
در خاتمهء اين تمهيد بايد دانستكه ملّت نيز بمعنى دين وشريعت ، يا جامع بين أصول وفروع بكار رفته ودر قرآن حكيم آياتي دليل بر صدق اين معنى نازل است ، از جمله :
« قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً »
كه حنيف ياراست رو در دين وعبور كنندهء از باطل بسوى حقّ ومسلمان حقيقي وپاكدين ، متديّن بدين إبراهيم خليل - على نبيّنا وآله وعليه السّلام - است ؛ ولذا حنيف صفت ملّت بوده ومراد از آن راسترو بودن پيروان حضرت إبراهيم در دين اوست ، ودر كريمهء ديگر فرمايد :
« فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً »
ودر سورهء نساء نازل است :
« وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً »
يعنى دين چهكسى بهتر از دين شخص ديگرى است كه به اخلاص روى بجانب خدا كرد وعمرى به نيكى گذراند وبه تبعيّت از دين إبراهيم پرداخت كه ديني راسترو ميباشد . آنگاه در آخر اين آية آمده است :
« وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا »
يعنى خداوند حضرت إبراهيم را دوست خود گرفت ، وخلال وجود أو را از خود انباشت ودر أو تخلّل نمود ، ونيز در كريمهء ديگر خطاب به رسول أكرم ( ص ) نازل است :
« ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً »
يعنى ايرسول بزرگوار اسلام ، بتو وحى كرديم كه از ملّت يا دين إبراهيم پيروى كنى كه ديني راسترو بسوى خداست ؛ ودر آية يكصد وسى در سورهء بقره فرمايد :
« وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِي الدُّنْيا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ »
يعنى چهكسى از دين إبراهيم روى برميگرداند ؟ ، بجز آنكه نفس خود را سفيه كند ؛ ما إبراهيم را در دنيا برگزيديم وأو در آخرت نيز از شايستگان درشمار است . بنابر آيات ياد شده ، دين وملّت وشريعت ، با توجّه بمباحث پيشين بيك معنى آمدهاند .
« نتيجهء تمهيدات هفتگانه ، در ربط حقيقي دو معنى اصلى از دين »
با توجّه بتمهيدات ياد شده بايد دانستكه انسان تا قبل از بلوغ جسمي وعقلي ، مورد وموضوع هيچ حكمي از احكام اصلى وفرعى الهى نيست ؛ وپس از بلوغ مزبور براي حصول بسعادت حقيقي وقرب خداوند متعال ، بايد در تحقّق يافتن بحقيقت انسانيّت كه جايگاهى برتر از قرب ملائكهء مهيّمين بوده واز آن طبق كريمهء مباركه
قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ