نامه نويسد بديع ونظم كند خوب * تيغ زند نيك وپهنه سازد وچوگان
در اين بيت از فرّخى سيستانى ، بديع بمعنى نوشتن نامهء لطيف ونوآيين ودلپسند وبدون مثل ودر بيت ديگر از مسعود سعد سلمان در معنى طبيعي ومادّى است .
ز هر چهار ، نوآيينتر وبديعتر است * نگار من ، كه زمانه چو أو ، نديد نگار
پس ، بديع سخن كسى را گويند كه كلامي نو ونيكو ودلانگيز آورد ؛ ودر آثار سعدى وديگر شعراء ، بديع شمائل آنرا گفتهاند كه سرشتى زيبا وخلقتى نيكو دارد ، وبديع صفت وبديع صورت وبديع الجمال وبديع منظر وبديع نگار وبديع قلم وهر چيز مصنوع وطبيعي را موصوف بصفت بديع كردهاند .
امّا بديع در اصطلاح أدباء ، يكى از علوم بلاغى است كه در آن از نوآوريهاى سخن وصنايع كلامي وزيبايىهاى ألفاظ وآرايش آن در نظم ونثر تحقيق ميشود ، ونخستين كسى كه صنايع اين علم را از متون عربى استخراج كرده وبتدوين آن پرداخت ، عبد اللّه بن معتز بود كه در سال 296 هجرى قمري درگذشت ومشهورترين صنايع بديعى در كلام شعرا ونويسندگان عبارتست از : ارسال المثل واستدراك واستشهاد واستطراد ، والتفات وبراعت استهلال وترصيع وحسن تخلّص وسجع وعكس وتبديل وقافيه وتضمين وتنسيق الصّفات وبرخى از صنايع ديگر است ؛ وچنانكه مفسّران أديب وبلغاى عرب نوشتهاند ، در كريمهء :
« وَقِيلَ يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ وَيا سَماءُ أَقْلِعِي ، وَغِيضَ الْماءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَقِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ »
در سورهء هود ، طبق نخستين تحقيق ابن أبي الأصبغ ، بيست نوع از صنايع بديعى در هفده لفظ وجود دارد كه عبارتند از : صفت مناسبت تامّه در بين أبلعى وأقلعى ، واستعاره در ايندو كلمه ، وصفت طباق در ارض وسماء ، ومجاز در
« يا سَماءُ »
بمعنى يا مطر كه حقيقي آنست ؛ وصفت اشاره در
« وَغِيضَ الْماءُ »
وصفت ردف در
« وَاسْتَوَتْ »
وتمثيل در
« قُضِيَ الْأَمْرُ »
وتعليل در اينكه
« غِيضَ الْماءُ »
علّت استواء ميباشد ، وصنعت صحّت تقسيم واحتراس وحسن تنسيق وائتلاف لفظ با معنى وايجاز وتسهيم وتهذيب مفردات آية ، وصنعت حسن بيان وعقد تركيب وتمكين وانسجام ، كه جميعا در كريمهء مزبور مورد استفاده واقع گرديده وبطرزى بديع والهى بيان شده است .
8 - علم قراآت :
مراد از اين علم قرائتهاى مختلف قرآن است كه برخى از كلمات در آيات قرآن مورد اختلاف قاريان وحتّى بعضي از أصحاب پيامبر أكرم بوده وفي المثل