چون شعلهء آتش يافتم . « 1 »
در علوم فراوان ، يگانهء دوران بود و مقام فضلش شناختهء همگان ، و در علم كلام ، فقه ، اصول فقه ، ادب ، نحو ، شعر ، معانى شعر ، لغت و جز اينها پيشاپيش دانشمندان قرار داشت . كتابهاى بسيارى تصنيف كرد و سؤالات فراوانى از بلاد اسلامى به سويش گسيل شد كه پاسخ آنها را در دفترها و يا رسالههايى مرقوم داشته است و در اينباره بايد به فهرست مؤلفاتش رجوع كرد . « 2 »
شيخ طوسى در رجال خود گويد : وى متكلّم ، فقيه ، جامع همهء علوم و در فضل و ادب همگان است .
ثعالبى گويد : امروز رياست و سيادت بغداد در مجد و شرف و دانش و ادب و فضل و كرم به سيد مرتضى منتهى گشته است و او نيز اشعارى در نهايت زيبايى دارد . « 3 »
ابن خلكان گويد : وى در علم كلام ، ادب و هنر شعر پيشوا بود و كتابهايى بر اساس مذهب شيعه تصنيف كرده است و در اصول دين گفتارى ويژه دارد .
ابن بسام در كتاب ذخيرهء خود از او نام برده و گفته است : شريف مرتضى پيشواى ائمه اهل عراق بود كه دانشمندان به ساحتش پناه بردند و بزرگان از خرمنش خوشه برگرفتند .
او استاد علوم كهن بود و نكتهسنج صاحب سخن كه آوازهاش به هرجا پيچيد و اشعارش چون نوگل گلستان بردميد . آثار وجودى به يادگار ماندهاش كه پسنديدهء درگاه خداوندگار مجيد است ، به انضمام تأليفات مفيدش در دين و تصنيفات رشيقش در احكام و آيين ، خود بهترين گواه است بر اينكه وى از اصل و تبارى باعظمت جدا گشته و از خاندان جليل و با شخصيتى پاى به دوران نهاده است ؛ مضافا به اينكه نثر نمكين و اشعار نغز و شيرين او فراوان است .
خطيب تبريزى حكايت كرده است كه اديب ، ابو الحسن على بن احمد بن على بن
هامش
( 1 ) . الانساب ، مجدى عمرى .
( 2 ) . الفهرست ، شيخ طوسى ، 99 ؛ خلاصة الاقوال ، علامه حلّى 46 .
( 3 ) . تتميم يتيمة الدهر : 1 / 53 .