عشق ار بار تحمّل نكشد پس چه كشد * حمل بار غمت از دل نكنم پس چه كنم
حسن ار بندگيت را نسزد پس چه سزد * كام دل را ز تو حاصل نكنم پس چه كنم « 1 »
« مرگ » خروج از منزل و خانهاى و ورود به منزل و خانهاى ديگر است كه پيامبر اعظم صلّى اللّه عليه و آله فرمود : « انما تنتقلون من دار الى دار » « 2 » و توبه نيز معناى وسيع و فسيحى دارد كه همه قلمرو و گسترهء حيات انسان مؤمن و مجاهد را دربر مىگيرد و در مراتب و درجات سلوكى قابل تطبيق و تعميم است و البته توبهء در هر منزلى مناسب و مسانخ با آن منزل است لذا تعبير و تفسير مرگ ارادى به « توبه » بسيار گويا و راهگشاست كه انواع و اقسام موت ارادى را نيز شامل مىشود .
ب ) امكان يا امتناع مرگ ارادى :
پيش از اين گفته شد كه « مرگ ارادى » چشيدنى است نه شنيدنى و از نوع « شهود و تجربه » است و به تعبير علّامه حسنزادهء آملى : « موت اختيارى « حيوة حقيقى » است من لم يذق لم يدر تا نچشى ندانى » « 3 » كه گفتند : اقتلونى يا ثقاتى انّ فى قتلى حياتى
و به تعبير « افلاطون » : « به اراده بمير تا به طبيعت زنده شوى » حال آيا موت ارادى امكان دارد يا نه ؟ پاسخ سؤال ياد شده را مىتوان از خود موضوع يعنى موت « ارادى يا اختيارى » دريافت چه اينكه وقتى اراده و اختيار سالك در درك و تجربه « موت » نقش آفرين است « امكان وقوع » دارد و از حيث برهان و عقلانى نيز چون نفس و روح « مجردند » و براساس نظريهء جسمانية الحدوث و روحانية البقاء بودن « نفس » كه در اثر حركت جوهرى امكانپذير است مىتوان دريافت كه همين « نفس » كه مدبّر و متصرّف در « بدن » است مىتواند « تجرد » يافته و بتدريج به فعليتهاى امكانى
هامش
( 1 ) . ديوان اشعار ، ص 113 .
( 2 ) . بحار ، ج 6 ، ص 249 و ج 58 ، ص 78 .
( 3 ) . هزار و يك نكته ، نكته 480 ، ص .