بحث روايتى
در مجمع البيان از مقاتل روايت كرده كه گفت : وقتى اين سوره نازل شد ، رسول خدا ( ص ) آن را بر اصحابش قرائت كرد ، اصحاب همه خوشحال گشته به يكديگر مژده مىدادند ، ولى وقتى عباس آن را شنيد گريه كرد ، رسول خدا ( ص ) پرسيد : چرا مىگريى عمو ؟ عرضه داشت : من خيال مىكنم اين سوره خبر مرگ تو را به تو مىدهد ، يا رسول اللَّه . حضرت فرمود : بله اين سوره همان را مىگويد كه تو فهميدى ، و رسول خدا ( ص ) بعد از نزول اين سوره بيش از دو سال زندگى نكرد ، و از آن به بعد هم ديگر كسى او را خندان و خوشحال نديد « 1 » .
مؤلف : اين معنا در تعدادى از روايات با عباراتى مختلف آمده .
و بعضى « 2 » در وجه دلالت سوره بر خبر مرگ آن جناب چنين گفتهاند كه : اين سوره دلالت دارد بر اينكه رسول خدا ( ص ) از انجام رسالات خود فارغ شده ، آنچه بنا بود انجام دهد انجام داده ، و دوران تلاش و مجاهدتش به سر رسيده ، و معلوم است كه طبق مثل معروف « عند الكمال يرقب الزوال » ، هر چيزى كه به حد كمالش رسيد بايد منتظر زوالش بود .
و در همان كتاب از ام سلمه روايت كرده كه گفت : رسول خدا ( ص ) در اواخر عمرش نمىايستاد و نمىنشست و نمىآمد و نمىرفت ، مگر اينكه مىگفت :
« سبحان اللَّه و بحمده و استغفر اللَّه و اتوب اليه » ما علت اين معنا را پرسيديم ، فرمود : من بدين عمل مامور شدهام ، آن گاه اين سوره را مىخواند : * ( « إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّه وَالْفَتْحُ » ) * « 3 » .
مؤلف : و در اين معنا روايات يكى دو تا نيست ، البته در بين آنها در اينكه رسول خدا ( ص ) چه ذكرى مىگفته اختلاف هست .
و در عيون به سند خود از حسين بن خالد از حضرت رضا ( ع ) روايت آورده كه گفت : من از پدرم شنيدم كه از پدرش ( ع ) حديث كرد كه : اولين سوره اى كه از قرآن نازل شد سوره « بِسْمِ اللَّه الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ » بود ، و آخرين سوره اى كه
پاورقی
( 1 و 2 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 554 .
( 3 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 426 .