چهارم اينكه : انحصار مستفاد از آيه ، انحصارى است نسبت به خداى تعالى ، نه انحصار حقيقى .
و از نظر خواننده گرامى پوشيده نيست كه مفاد آيه و سياقى كه آيه در آن سياق قرار گرفته ، با هيچ يك از اين جوابها نمىسازد ، بله مىتوان جواب آخرى را طورى توجيه كرد كه برگشتش به همان وجهى باشد كه ما بيان كرديم .
و اگر در ذيل آيه خدا را به صفت حميد ستود ، براى اشاره به اين بود كه خداى تعالى غنى است و افعالش پسنديده است ، چه عطا كند و چه منع ، براى اينكه اگر عطا كند ( مانند ما انسانها ) براى عوض عطا نمىكند چون بىنياز از شكر و جزا است ، و اگر عطا نكند ( باز مانند ما انسانها ) ، مورد ملامت قرار نمىگيرد ، چون احدى از خلايق حقى بر او ندارد ، و از او چيزى را مالك نيستند . * ( « إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ وَما ذلِكَ عَلَى اللَّه بِعَزِيزٍ » ) * يعنى اى مردم ! اگر او بخواهد شما را ( از بين ) ببرد مىبرد ، براى اينكه او از شما بىنياز است ، و با از بين رفتن شما متضرر نمىشود ، و خلقى جديد مىآورد ، تا او را بستايند ، و ثنايش گويند ، البته نه از اين جهت كه او محتاج انسان باشد ، بلكه از اين جهت كه او ذاتا حميد است ، و مقتضاى حميد بودنش همين است كه خلقى باشد تا او به ايشان جود و بخشش كند و ايشان او را بستايند ، و اين براى خدا دشوار نيست ، چون قدرتش مطلق است . و اگر بپرسى به چه دليل ؟ مىگويم به اين دليل كه اللَّه ( عز اسمه ) است .
پس روشن شد كه مضمون آيه متفرع بر مضمون آيه قبلى است ، پس اينكه فرمود : * ( « إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ » ) * نتيجه است براى غنى بودن خدا ، و جمله * ( « وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ » ) * فرع و نتيجه است بر حميد بودن او ، و در جايى ديگر مضمون اين دو جمله را فرع غنا و رحمت خدا قرار داده و فرموده : « وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ ما يَشاءُ » .
* ( « وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى . . . » ) *
راغب گفته : كلمه « وزر » - به فتحه واو و زا - به معناى ملجا و پناهگاهى است از كوه ، كه در مواقع ضرورت به آنجا پناهنده مىشوند و در آيه « كَلَّا لا وَزَرَ » به همين معنا است . و كلمه « وزر » - به كسره واو ، و سكون زا - به معناى سنگينى است كه هر چيز سنگينى
هامش
( 1 ) و خداى تو از خلق بىنياز و به همه مهربان است ، اگر بخواهد شما را مىبرد و هر كه را بخواهد جانشين شما مىكند . سوره انعام ، آيه 133 .