فقر و احتياج هست ، و خدا بدان جهت كه خالق و مدبر است ، غنى است و غير از او كسى غنى نيست .
بنا بر اين ديگر جاى آن باقى نمىماند ، كه كسى اشكال كند كه : « چرا در اين آيه فقر را منحصر در مردم كرد - حال چه اينكه منظور از مردم عموم مردم باشد ، يا خصوص مشركين ، كه آيات خدا را تكذيب مىكنند - با اينكه غير از مردم نيز همه فقيرند ، و تمامى موجودات محتاج خدايند » . زيرا وقتى براى فقر مردم علتى آورد كه اين علت ( مخلوق بودن ، و مدبر بودن ) در تمامى موجودات وجود داشت ، خود باعث مىشود كه حكم هم عموميت داشته باشد .
پس گويا فرموده : شما مخلوقات ، فقير و محتاج به خالق و مدبر امر خود هستيد ، و خالق و مدبر شما غنى و حميد است .
بعضى « 1 » از مفسرين از اشكال بالا كه چرا فقر را منحصر در مردم كرد ، با اينكه تمامى موجودات فقيرند ، جوابهايى دادهاند كه : اينك بعضى از آنها از نظر خواننده مىگذرد :
يكى از آن جوابها اين است كه : منحصر كردن فقر در انسانها مبالغه در فقر ايشان است ، گويا از بس فقر انسان زياد است ، و از بس احتياجاتشان بسيار است كه گويى غير از ايشان هيچ چيز ديگرى فقير و محتاج نيست ، چون فقر و احتياج ساير موجودات نسبت به فقر انسانها به حساب نمىآيد ، و به همين عنايت در جاى ديگر فرمود : « خُلِقَ الإِنْسانُ ضَعِيفاً » با اينكه غير از انسانها هم ضعيفند ، و ليكن غير از انسان ، مثلا جن ، مانند انسان محتاج به غذا و لباس و امثال آن نيستند .
دوم اينكه : مراد از كلمه « ناس » همه موجودات از انسان و غير از انسان است ، و اين تعبير از باب تغليب حاضر بر غايب ، و موجود عالم بر غير عالم است .
سوم اينكه : بايد الف و لام در « الناس » را حمل بر عهد ، و الف و لام در « الفقراء » را حمل بر جنس كرد ، چون مخاطبين در آيه همان كسانى هستند كه در جمله * ( « ذلِكُمُ اللَّه رَبُّكُمْ لَه الْمُلْكُ . . . » ) * مخاطب بودند ، كه در اين صورت معناى آيه با در نظر گرفتن دو آيه قبل ، اين است كه : آن معبودى كه بايد بپرستيد ، همان كسى است كه به اوصاف جلال توصيف شد ، نه آنهايى كه شما به جاى او مىخوانيد ، با اينكه شما از تمامى خلائق محتاجتر به معبود حقيقى هستيد .
هامش
( 1 ) تفسير روح المعانى ، ج 22 ، ص 183 .