و حضرت امام محمّد باقر عليه السلام فرمودند : هيچ بندهء مؤمنى نيست مگر آنكه در دل او دو نور مىباشد : نور ترس و نور امّيد ، و هريك اگر به ديگرى سنجيده شود زياده « 1 » نخواهد بود « 2 » .
و خداى عزّ و جلّ در وصف جماعتى كه مدح ايشان را كرده جمع نموده ميان خوف و رجا و فرموده :
« يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً »
« 3 » يعنى مىخوانند خدا را در حالت ترس و طمع .
و نيز فرموده :
« يَدْعُونَنا رَغَباً وَ رَهَباً »
« 4 » يعنى مىخوانند ما را از روى رغبت و ترس .
و امّا سبب غلبهء رجا در غالب مردم فريفتگى و قلّت معرفت است ، بلكه اصلح از براى ايشان غلبهء خوف است مگر « 5 » در وقت مردن كه در آن مقام اصلح غلبهء رجاست و حسن ظنّ به خدا ؛ از براى آنكه خوف نازل منزلهء تازيانهاى است كه باعث است بر عمل و در وقت مردن هنگام عمل به سر آمده و طاقت اسباب خوف نمىباشد ، زيرا كه اسباب خوف موجب قطع رگهاى دل است و معين است بر تعجيل مرگ ، و نسيم رجا باعث قوّت قلب است و محبوب مىگرداند خدايى را كه امّيد به آن مىباشد .
و سزاوار آن است كه هيچ بندهاى مفارقت از دنيا نكند مگر آنكه محبّ خدا باشد تا محبّت به لقاى آن داشته باشد ، چرا كه هركه محبّ لقاى خداست خداى عزّ و جلّ محبّ لقاى اوست . و هركه بر محبوب خود وارد شود به قدر محبّت سرور مىدارد و هركه از محبوب خود مفارقت نمايد محنت و عذاب او زياده مىشود ، پس هرگاه در وقت مرگ غالب بر قلبْ محبّت اهل و ولد و مال و مسكن و رفقا و مصاحبان باشد محبوبهاى او همگى در دنيايند و دنيا بهشت وى است و مرگ بيرون مىبرد او را از
هامش
( 1 ) . زياده /s aزياد .
( 2 ) . الكافي 2 : 67 ضمن ح 1 . تحف العقول : 375 .
( 3 ) . سجده : 16 .
( 4 ) . انبياء : 90 .
( 5 ) . مگر /aكه .