مىنمايد . علاوة بر ترجمهء متون اصلى فلسفهء يونان ، شرح حال فيلسوفان يونان توسط تاريخ نگاران مسلمان فلسفه « 19 » به تفصيل ، به رشتهء تحرير درآمده كه بعضي از آنها منحصر به فرد وارزش جهانى دارد « 20 » . أبو يوسف يعقوب بن إسحاق الكندي ( متوفى در حدود 258 ه . ق ) « 21 » را مىتوان واسط بين دورهء ترجمه وآغاز دورهء اجتهاد فلسفي برشمرد . در أحوال أو نوشتهاند كه علاوة بر زبان عربى به دو زبان يوناني وسريانى مسلط بوده است . يعنى هم أهل ترجمه وشرح بوده وهم تأليف . كساني مانند : ابن نديم وابن أبي اصيبعه وقفطى ، آثار أو را تا حدود دويست وهفتاد جلد ذكر كردهاند . شاگردان بزرگى مانند أبو معشر بلخى وأحمد بن الطيب سرخسى داشت كه در قرن سوّم وچهارم هجرى در زمينههاى گوناگون رياضى ، طب ، نجوم ، فلسفه وطبيعيات تأثير به سزايى گذاردهاند . نحوه برخورد عالمان ومتفكران اسلامى با آراى حكماى يونان باستان بسيار متنوع ومتضاد است . آنان هيچ گاه انفعالى ومقلّدانه مجذوب فرهنگ بيگانه نشدند وگاه با مخالفت شديد ، به ابراز آراى جنجالى پرداختند ، مانند أبو بكر محمد بن زكرياى رازي ( 251 - 313 ه . ق ) . أو به مقابله با آراى أفلاطون وأرسطو پرداخت . آثار أو مشحون از نظرات مخالف است .
شرح
( 19 ) مانند « تاريخ الحكماء » ، قفطى ( متوفى 646 ه . ق ) ؛ « تاريخ الحكماء » ، شهرزورى ( متوفى بعد از 687 ه . ق ) وجزء دوم « ملل ونحل » ، شهرستانى ( 47 - 548 ه . ق ) و « تتمه صوان الحكمة » ، بيهقى ( متوفى 565 ه . ق ) و « صوان الحكمة » ، أبو القاسم صاعد بن أحمد القرطبي الأندلسي ( متوفى 462 ه . ق ) .
( 20 ) مانند « تاريخ الحكماء » ، ابن جلجل ( متوفى بعد از 310 ه . ق ) و « صوان الحكمة » ، أبو سليمان سجستانى ( متوفى بعد از 372 ه . ق ) همچنين جهت اطلاع بيشتر به مقدمهء بسيار فاضلانه وتحقيقى أستاذ محمد تقي دانش پژوه بر « نزهة الأرواح وروضة الأفراح » ، شمس الدين محمد بن محمد شهرزورى ، ترجمهء مقصود على تبريزى ، به كوشش محمد سرور مولائى چاپ انتشارات علمي وفرهنگى ، 1365 ه . ش . رجوع كنيد .
( 21 ) « تاريخ علوم عقلي » ، ذبيح اللّه صفا ، ص 162 ، أمير كبير .