قبل از آن و نه بعد از آن ] دوباره جاى اين سؤال هست كه چه عاملى سبب تخصيص فلان موجود به فلان زمان و يا مكان مىشود ؟ آيا عامل مخصص قدرت است ؟ خير ، چون نسبت قدرت به جميع ممكنات در جميع ازمنه على السواء است ، آيا آن عامل علم است ؟ خير ، به همان بيان دليل اوّل پس عامل مخصص بايد علم به مصلحت باشد يعنى خداوند از ازل مىدانست كه آفرينش فلان موجود در فلان تاريخ و قطعه زمانى يا مكانى به مصلحت نظام احسن است و اين علم داعى بر ايجاد آن موجود در آن وقت شد و علم به مصلحت همان اراده است پس اراده حق ثابت شد .
و امّا مبحث سوّم : آيا ارادهء خداوند حادث است يا قديم ؟ و بر فرض حدوث آيا حادث در دامن خود ذات است و يا حادثى كه محلّ ندارد ؟ و بر فرض قدمت آيا قديم و زائد بر ذات است و يا قديم و عين ذات ؟
بطور مجمل در اين زمينه چهار نظريه مطرح است :
1 - جبائيان و پيروان آنها مىگويند : اراده خداوند حادث است يعنى نبوده و بعد بوجود آمده آن هم حادثى كه داراى محلّ نيست چون اگر بگوئيم در محلّ است يلزم ذات خداوند محلّ حوادث باشد كه باطل است .
2 - كراميه كه پيروان محمد بن عبد الكرام هستند مىگويند : ارادهء خداوند حادث است و در دامن خود ذات حادث شده كه روزگارى ذات حق داراى اين صفت نبود سپس واجد اين صفت شد .
3 - اشاعره مىگويند : ارادهء خداوند قديم است و مثل ساير صفات كماليه زائد بر ذات هم هست .
4 - گروهى از معتزله و متكلمين اماميه و فلاسفهء الهى بر آنند كه : صفت اراده قديم است نه حادث و از كمالاتى است كه عين ذات است نه زائد بر
شرح كشف المراد ( فارسى ) — صفحة 128
مساهمون: العلامة الحلي
ص١٢٨