واجب بايد داشت ، چه انكار آن در وهم و خرد نگنجد . و مرا از دوستي تو چندان مسرّت و ابتهاج حاصل است كه هيچ چيز در موازنهء آن نيايد ، امّا اگر كسي را برين اطَّلاع افتد برادري ما چنان باطل گردد كه تلافي آن بمال و متاع در امكان نيايد كه ملك ما درشت خوى و خرد انگارش [ 1 ] است ، [ بر گناه اندك عقوبت بسيار فرمايد ، چون گناه بزرگ باشد پوشيده نماند كه چه رود ] [ 2 ] .
برزويه گفت : قويتر ركني بناى مودّت را كتمان اسرار است ، و من در اين كار محرم ديگر ندارم و اعتماد بر كرم عهد و حصافت تو مقصور داشتهام . و ميتوانم دانست كه خطري بزرگست ، امّا بمروّت و حرّيّت آن لايقتر كه مرا بدين آرزو برساني ، و اگر از آن جهت رنجي تحمّل بايد كرد سهل شمري ، و آن را از مؤونات [ 3 ] مروّت و مكرمت شناسي .
و ترا مقرّر است كه فاش گردانيدن اين حديث از جهت من ناممكن است ، لكن تو از پيوستگان و ياران خويش ميانديشي ، كه اگر وقوف يابند ترا در خشم ملك افگنند . و غالب ظنّ آنست كه خبري بيرون نگنجد و شغلي نزايد [ 4 ] .
هندو [ 5 ] اهتزاز [ 6 ] نمود و كتابها به دو داد . و برزويه روزگار دراز با هراس تمام در نبشتن آن مشغول گردانيد ، و مال بسيار در آن وجه نفقه كرد . و از اين كتاب و ديگر كتب هندوان نسخت گرفت ، و معتمدي بنزديك نوشروان فرستاد ، و از صورت حال بياگاهانيد .
شرح
[ 1 ] . خرد انگارش اين لفظ بدين صورت در نسخهء اساس و نافذ و آمده است در ساير نسخ خرد انگاشت ، خرد انگار ، خرد نگرش و خرد نگر آمده است ، اختلاف شكل در اين تركيب و به كار بردن صيغه ها از انگاشتن يا نگرستن باقتضاى زمان و منشأ شعرا و نويسندگان و كتّاب نسخ ميتواند بود . منوچهري در شعر خود « خردك نگرش » ( ديوان چاپ دوم دبير سياقي ص 10 ) به كار برده است ، و صاحب قابوسنامه در عبارت منثور « خرد نگرش » و در رباعي خويش « اندك نگرش » ( قابوسنامه چاپ اوقاف گيب ص 95 ) . شايد در معني هم اندك اختلافي بين الفاظ باشد ، گاهي بمعني مراقب در جزئيّات ، و سختگير در امور جزئي ، و گاهي بمعني كوتاه نظر و كوتاه همّت .
[ 2 ] . عبارتي كه در قلَّاب الحاق شده است در همهء نسخ غير از اساس هست و گمان ميكنم اصلي و لازمست .
[ 3 ] . مؤونات ( جمع مؤونت ، بعضي از لغويّين از مأن گرفتهاند و برخي از أون ) خرجها و بارهاى گران و رنجها كه تحمّل بايد كرد در راه مطلوب و مقصودي . مصارف .
[ 4 ] . شغلي نزايد موجب گرفتاري نشود .
[ 5 ] . هندو همهء نسخ اين كلمه را دارند جز اساس كه فقط « و » دارد .
[ 6 ] . اهتزاز رجوع شود به ص 15 ح برس 7 .