فجاج : جمع « فجّ » به معناى راه پهن در بين دو كوه .
رواسى أعلامها : « رواسى » جمع « راسية » به معناى ثابت و استوار است و « أعلام » به معناى كوهها است . ضمير « ها » نيز به زمين بازمىگردد .
الحقاق : جمع « حق » و به معناى محل پيوند دو مفصل است .
العبالة : بزرگى و ضخامت .
دفيف الطائر : عبور پرنده از روى زمين يا حركت دادن بالهايش .
الأصابيغ : رنگها .
المغموس الأوّل : داراى يك رنگ .
المغموس الثانى : داراى دو رنگ .
ساختار ادبى
خلقا : مفعول مطلق براى « إبتدعهم » است .
ما إن قادت : « ما » مفعول براى « أقام » است .
معترفة : حال براى « عقول » است .
أن يسمو : تأويل به مصدر مىرود و مجرور به « من » مقدّر مىشود .
خفوفا : حال براى ضمير مستتر در « يسمو » است .
شرح و تفسير
( ابتدعهم خلقا عجيبا من حيوان و موات و ساكن و ذي حركات و أقام من شواهد البيّنات على لطيف صنعته ) هدف اصلى از اين خطبه استدلال بر وجود خدا و ضرورت ايمان به او است . شرط پايه هر استدلال آن است كه مواد آن روشن و مصون از خطا باشند ؛ چراكه فرض خطا در مواد هر استدلالى زمينه شك و ترديد در آن را پديد مىآورد ؛ از اينروى گفته مىشود كه با آمدن احتمال