و در رباعى ديگر آمده :
سيد احمد عالم دانشپرور * آن مهر سپهر دين با علم و هنر
بنمود ز رد شبه نصرانى * اصحاب پليد نار را پاره جگر « 1 »
اين اشعار - نه چندان زيبا - تا اندازهاى نشانگر اهميت اين مباحث در آن روزگار است و نيز اين كه كسانى از نگارش اين كتاب احساس شادى كرده و آن را درمانى براى يك مشكل دانستهاند .
از انعكاس اين كتاب در محافل مسيحى آگاهى محدودى داريم . شخصى با نام « لى » بخشى از اين كتاب را به انگليسى ترجمه كرده و بر آن رد نوشته است . « 2 » نقل ديگرى حكايت از آن دارد كه نوشتههاى علوى عاملى بر ضد كيش ترسايان تا آنجا استوار و نيرومند بود كه ترسايان كارملى را به انديشه واداشت كه نوشتههاى وى نبايد بىپاسخ گزارده شود . « 3 » اين گزارش مربوط به كتاب ديگر سيد احمد است كه در ادامه از آن سخن خواهيم گفت .
نسخهء اصل لوامع در اختيار علامهء سيد محمد على روضاتى بوده و ايشان به تفصيل آن را معرفى كردهاند . « 4 » نسخهء ديگر اين كتاب به شمارهء 2400 در كتابخانهء آية الله مرعشى موجود است . در اين نسخه ، كتاب به شاه صفى تقديم شده است ، اما در نسخهء ديگر همين كتابخانه كه شمارهء آن 7591 است يادى از نام شاه صفى به ميان نيامده و مقدمه و مؤخرهء آن تفاوتهايى با نسخهء پيشين دارد ، گرچه ترديدى وجود ندارد كه لوامع ربّانى در سال 1031 تأليف شده است .
يكى ديگر از آثار سيد احمد در ردّ بر كتابهاى مسيحيان ، كتاب مصقل صفا در ردّ بر آينهء حقنما است . در آن زمان ، از جمله مبلغان سرسخت مسيحى در هند شخصى بود با نام فرانسيس گزاويه ( 1506 - 1552 ) كه مدت مديدى از عمر خويش ، يعنى در حدود يازده سال از زندگى خود را در هند گذرانده و به عنوان بنيادگذار مرام كاتوليك در هند شناخته مىشود . او تأثير فراوانى بر گسترش مسيحيت در شرق دور داشته است . « 5 » برادرزادهء اين
هامش
( 1 ) . روضاتى ، همان ، ص 180
( 2 ) . به نقل .Lee , S . Contrversial tracts on Christianity and Mohammedanism .، 1824 ،Cambridgeاز حائرى ، نخستين رويارويىهاى انديشهگران ايران ، ص 482
( 3 ) . حائرى ، همان ، ص 484
( 4 ) . روضاتى ، همان ، صص 177 - 181 . لوامع در تهران ضمن كتابى با نام دائرةالمعارف قرآن به كوشش حسن سعيد چاپ شده است .
( 5 ) . شرحى اجمالى از فعاليتهاى او را ببينيد در : دائره المعارف بريتانيكا ، 1991 م ، ج 12 ، صص 793 - 794