بر سر راه كاروانى بخور قرار داشته است . اين شهر قبل از اسلام بر اثر سيل عرم « 1 » ويران شد . « 2 »
بعد از اسلام نخستين جغرافيادانى كه از مأرب نام برده ، ابن خرداذبه است كه هنگام سخن از مخلافهاى يمن ؛ ده مأرب را جزء مخلاف أعلا و أنعم و . . . ياد كرده است . « 3 » به نوشتهء يعقوبى مأرب خود مخلافى از 84 مخلاف يمن بوده است . « 4 » اصطخرى در آغاز قرن چهارم هجرى قمرى از مأرب نام برده و از آبگيرى كه به ديار سبأ بوده و سدى بر آن بسته بودند سخن گفته است . « 5 » صاحب حدود سبأ را از شهركهاى بانعمت و مردم بسيار ياد كرده است . « 6 » به نوشته مقدسى سبأ ناحيتى است كه در پيرامونش چند دهكدهء منبردار هست و قصبهاى آباد دارد . « 7 » ادريسى مىنويسد : شهر سبأ ( مأرب ) اكنون ويران است . . . فاصلهء آن تا ظفار سه مرحله است و دهى است كه در قديم شهرى بزرگ و آباد و پرجمعيت بوده است در آنجا كاخ سليمان بن داوود ( ع ) بوده كه به كاخ صرواح معروف بوده است . در حال حاضر ( زمان ادريسى ) جز تلها و ويرانهها چيزى از آن كاخ باقى نمانده است . « 8 » به نوشته ابو الفداء مأرب پايتخت تبابعهء يمن و در پايان كوههاى حضرموت بوده است . او نام آن را به نام بانىاش يشجب بن يعرب بن قحطان خوانده است . « 9 » آثار باقيمانده از سبأ و مأرب را چند سياح خارجى در نيمهء دوم قرن نوزدهم و آغاز قرن بيستم ، از كتيبههاى موجود در خرابههاى شهر سبأ ( مأرب ) شناسايى كردهاند . « 10 »
صعده شهر و ناحيهاى است در شمال يمن با معادن آهن كه استخراج آن دشوار است . از آنجا سنگ جزع يمانى صادر مىكنند . صعده يكى از مخلافهاى يمن بوده كه
هامش
( 1 ) .arem( 2 ) . سبأ ، 16 .
( 3 ) . المسالك و الممالك ؛ ص 137 و 138 .
( 4 ) . البلدان ؛ ص 97 .
( 5 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 17 و 28 و صورة الارض ؛ جزء اوّل ، ص 39 .
( 6 ) . حدود العالم ؛ ص 168 .
( 7 ) . احسن التقاسيم ؛ بخش 1 ، ص 103 .
( 8 ) . نزهة المشتاق ؛ ج 1 ، ص 56 و 153 .
( 9 ) . تقويم البلدان ؛ ص 97 .
( 10 ) . ر . ك . : تاريخ عربستان و قوم عرب ؛ قسمت 1 و 2 ، ص 23 - 28 .