خصوصيات طبيعى سرزمينها و ويژگى مردم آنها و آداب و رسوم معمول هر يك كه برترى و تمايز آنها را نسبت به هم نشان مىدهد ، توجه كنند . « 1 » مقدسى آشنايى با جغرافيا را براى همه گروههاى جامعهء اسلامى ، اعم از خلفا ، وزرا ، بازرگانان ، زائران ، عيّاران و ديگران لازم مىدانسته است . « 2 »
به نوشته مقبول احمد و تشنر ، ابو ريحان بيرونى ( م . 440 ق . ) عنوان « المسالك و الممالك » را براى علم جغرافيا مناسب مىدانست ؛ چون با تعيين موقعيت جغرافيايى شهرها و راههاى ارتباطى ميان آنها ، سازگارى بيشترى داشته است . « 3 »
زمينهها و عوامل مؤثر در پيدايش و رشد دانش جغرافيا
عوامل ذيل در پيدايش و رشد دانش جغرافيا مؤثر بوده است :
1 . اندكى پس از ظهور اسلام ، مسلمانان سرزمينهاى وسيعى را تصرف كردند و طبعا با راه يافتن به ممالك جديد به توسعهء قدرت سياسى ، برقرارى اخوّت عظيم اسلامى و كسب اطلاعاتى دربارهء سرزمينهاى اسلامى علاقهمند شدند . « 4 »
2 . از آنجا كه طلب علم و دانش بر همهء مسلمانان فريضه « 5 » است و در آن هيچگونه استطاعتى شرط نيست ، بر مسلمانان لازم بود كه آباديها و راهها و منازل و مردمان ديگر را خوب بشناسند تا با چشم دل به جستجوى دانشهاى مختلف بروند . « 6 » از اينرو مشاهده مىشود كه نخستين كتابهاى جغرافياى مسلمانان از منازل و مساكن قبايل چادرنشين سخن مىگويد و نخستين كسانى كه در اينباره تأليفاتى دارند ، راويان ادب مانند اصمعى ( م . 213 ) و ابو عبيده ( م . 209 ) هستند ؛ سپس نويسندگانى
هامش
( 1 ) .loc . cit.
( 2 ) . احسن التقاسيم ؛ ص 1 و 2 .
( 3 ) . علم جغرافيا و تطورات آن در جهان اسلام ؛ ص 90 .
( 4 ) . خدمات مسلمانان به جغرافيا ؛ ص 21 .
( 5 ) . « طلب العلم فريضة على كل مسلم » ؛ « اطلبوا العلم و لو بالصين » ( معالم الاصول ؛ ص 9 ) .
( 6 ) . مختصر البلدان ؛ مقدمه ، ص 8 .