ايران گريختند و در مناطق مرزى مستقر شدند . يكى از تلخترين خاطرات اين دوره زمانى ، كشتار دستجمعى كردزبانان عراق در روزهاى پايانى جنگ ايران و عراق ، و انجام حمله شيميايى به حلبچه است كه هزارها كشته بر جاى نهاد .
با اين توصيف ، عوامل متعدد بسيارى مانع يكپارچهسازى كشورهاى اسلامى است ، هرچند عامل قدرتمند دين اسلام كه تا كنون به عنوان حلقه پيوند و كانون وحدتبخش جوامع مسلمان نقشآفرينى نموده است ؛ به خوبى توانسته وظيفه خطير خود را در قبال وحدتبخشى تودههاى اجتماعى ايفا نمايد .
منابع زيرزمينى و نيروى انسانى كشورهاى اسلامى
ماهيت چندبعدى كشورهاى اسلامى ، شرايط خوب جغرافياى سياسى و دسترسى به آبهاى آزاد جهان همواره موجب شده است در طول تاريخْ كانون توجه زورمداران و استعمارگران واقع گردند .
تلاقى سه قاره مهم آسيا ، اروپا و آفريقا از يكسو ، و ذخاير غنى مواد اوليه و اندوختههاى معدنى و نيز موقعيت ممتاز تجارى و بينالمللى كشورهاى اسلامى به ويژه در منطقه خاورميانه و شمال آفريقا از ديگر سو ، بر ميزان اهميت آنها افزوده است . تاريخ پر فراز و فرود كشورهاى اسلامى خود گواه اين ادعاست .
علاوه بر اين كمبود آب و مشكلات ناشى از آن بر حيات اقتصادى بيشتر كشورهاى اسلامى تأثير نهاده است . به رغم چشمانداز اقتصادى ممتاز و دارا بودن ذخاير معدنى ، به دليل كمآبى و موقعيت خشك و بيابانى ، توليدات كشاورزى در بيشتر كشورهاى اسلامى در حد مطلوبى نيست .
يكى ديگر از آثار كمبود آب ، وجود مراتع پراكنده است كه تأثير مستقيم آن بر حيات مبتنى بر كوچنشينى و دامپرورى است ؛ چنان كه اغلب كشورهاى مسلمان شمال آفريقا و خاورميانه و يا غرب آسيا از اين ويژگى برخوردارند .
با اكتشاف نفت وضعيت كشورهاى اسلامى خاورميانه و شمال آفريقا تغييرات اساسى يافت و نظام اقتصادى آنها دگرگون شد . بدينرو توليد مواد اوليه كشاورزى و يا استخراج مواد معدنى ، با توسعه صنعت نفت رو به كاهش نهاد و اقتصاد تكمحصولى نفت با درآمد چشمگير ، جاى فعاليت كشاورزى و دامپرورى را گرفت .
مطابق همه استانداردهاى مورد قبول ، خاورميانه تنها منطقه بسيار مهم نفتى جهان به شمار