بود ، در اختيار داشتهاند . اينگونه آثار بايد در معرض استفادهء علاقهمندان به جغرافيا و وصف الارض بوده باشد . بنابراين ، جاى تعجب نيست اگر ملاحظه شود كه نويسندگان متقدمى چون ابن خرداذبه ، قدامه و ديگران ، علاوه براينكه اهل دانش و معرفت بودند ، خود سرپرستى ديوانهاى بريد [ - ادارهء پست و اطلاعات ] يا دبيرى ديوانها را نيز بر عهده داشتند .
بنابراين ، در طول قرن سوم كتابهايى با عنوان عام « المسالك و الممالك » تأليف شد . به احتمال قوى اولين كتاب از اين نوع از آن ابن خرداذبه بوده كه نخستين نسخهء آن در 231 و دومين آن در 272 تهيه شده است . اين اثر خود مبنا و سرمشق نويسندگان جغرافياى عمومى گرديد و مورد ستايش فراوان تقريبا تمام جغرافيدانانى قرار گرفت كه از آن استفاده كردهاند .
ابن خرداذبه مدير ديوان بريد ، و نيز اهل علم و دانش بود . انگيزهء وى در نوشتن رسالهاى در جغرافيا ممكن است از گفتهء خود او استنباط شود كه مىگويد بنا به ميل خليفه و براى او بوده كه كتاب بطلميوس را ( از يونانى يا سريانى ) به عربى ترجمه كرده است . « 1 » اما ميل خليفه نيز ممكن است خود از نيازهاى عملى حكومت سرچشمه گرفته باشد . مشاهده مىكنيم كه قدامة بن جعفر كاتب ، « علم الطرق » را نه تنها براى راهنمايى ديوانيان مفيد مىدانسته ، بلكه براى خليفه نيز كه ممكن بوده و در مسافرتها يا لشكركشيهاى خود بدان نياز پيدا كند ، ضرورى مىشمرده است . « 2 »
آثار جغرافيايى را كه در طول قرن سوم و چهارم فراهم گرديده است ، مىتوان به دو دستهء كلى تقسيم كرد : 1 ) متونى كه دربارهء جهان به طور كلى نوشته شده ، ولى امپراتورى عباسيان ( « مملكة الاسلام » ) در آنها با
هامش
( 1 ) . ص 30
( 2 ) . ص 185