و مدح عقل
خداى تعالى در كلام مجيد چندين مواضع مخاطبه به عقلا فرموده است در امور عظام ، و ايشان را به آن مخاطبه شرف نفس داده ؛ /
a
14 / قال - عزّ من قائل :
وَ اتَّقُونِ يا أُولِي الْأَلْبابِ
.
و قال النبىّ - عليه السلام : إنّ النّاس يعملون الخيرات و إنّما يعطون أجورهم يوم القيامة على مقدار عقولهم . 98
و از او پرسيدند : در حقّ مردى چه گويى كه نيكو عقل باشد و بسيار گناه ؟ فرمود كه :
هيچ آدمى نباشد الّا كه او را خطاها و گناهها باشد ، امّا هركه خوى و طبيعت او از عقل باشد ، گناه به او زيان و گزند نكند . از بهر آنكه هرگاه كه گناه كند ، در پى آن توبه كند و تدارك گناه خويش تقديم دارد و گناه او محو شود و در بهشت درآيد .
و گفتهاند كه « حىّ » در اين آيت كه :
لِيُنْذِرَ مَنْ كانَ حَيًّا
به معنى عقل است .
و حسن بصرى گفت : « عقل است كه راه مىنمايد به بهشت و نگاه مىدارد از دوزخ » .
پس اين آيت برخواند :
لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ
.
و هرچه بسيار شود ، ارزان شود الّا عقل ؛ و روى خير و شرّ در آينهء عقل پيدا است ؛ چون او را هواى نفس تيره نكند ؛ و عقل صفاى نفس است و جهل آن را تيره كند .