خاتمه : به جهت تسهيل امر وتكثير فايدهء ، قبلهء بسيارى از بلاد را مذكور مىسازيم با اشاره به طول وعرض وإقليم آنها به رمز ، به عنوان اختصار واسقاط دقائق كمتر از نصف درجه ، ورفع دقائق بيشتر از آن ، يعنى : وضع آن به جاى يك درجهء صحيحه - چنانكه متعارف أهل حساب است - وآنها را در ضمن پنج قسم بيان مىنمائيم ، واقلّ انحراف را مقدّم مىداريم ، تا في الجملة از سهو كاتب محفوظ مانيم ، وعرض وطول را از « زيج الغى » وانحرافات را از « قبلة الآفاق » رياضى قزوينى نقل مىكنيم ، مگر ملحقات را كه از اسطرلابات مذكور مىسازيم ، ودر بلد موافق به لفظ أيضا مكتفى مىشويم ، ورمز إقليم را بر سر بلد به هندسه مىگذاريم ، بعون الحىّ القديم .
قسم اوّل : بلادي است كه : قبلهء آنها يكى از نقاط اربعهء جنوب وشمال ومغرب ومشرق اعتدال است ، قبل از اين اشاره شد به اينكه هر بلدي كه در طول موافق باشد با مكّهء معظّمه ، پس اگر در عرض كمتر باشد قبلهء آن ؛ نقطهء شمال است واگر بيشتر باشد نقطهء جنوب است ، وهمچنين - بنا بر مشهور - در موافق العرض مخالف الطول ، قبلهء آن يا نقطهء مشرق اعتدال يا مغرب اعتدال است ، لكن بلدي كه موافقت تمام در عرض يا در طول با مكّهء مكرّمه داشته باشد در ميان بلاد مشهوره به نظر نيامده امّا بعضي از بلاد قريب الطول است كه نازل منزلهء موافق الطول مىتواند بود ، وهمچنين در عرض .
وطول مكّه : هفتاد وهفت درجه وده دقيقه ، وعرضش بيست ويك درجه وچهل دقيقه است ، وصنعاء - دار الملك يمن - : طول : - « عز ، ها » « 1 » ، عرض :
« يد ، ل » « 2 » وموصل : طول : « عز ، ها » « 3 » عرض : « لد ، ل » « 4 » ، وارزن الروم ، طول :
هامش
( 1 ) يعنى : هفتاد وهفت درجه .
( 2 ) يعنى : چهارده درجه وسى دقيقه .
( 3 ) يعنى : هفتاد وهفت درجه .
( 4 ) يعنى : چهارده درجه وسى دقيقه .