سه جنس آتش دوزخ روحانى
وقت آن است كه معنى دوزخ روحانى شرح كنيم - و به روحانى آن مىخواهيم كه روح را باشد - خاص « 4 » - و تن در ميان نبود . نارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ الَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ « 5 » ، اين باشد . و اين آتشى باشد كه استيلاى وى بر دل بود - و آن آتش كه در تن آويزد آن را جسمانى گويند . پس بدان كه در دوزخ روحانى سه جنس آتش بود : يكى آتش فراق شهوات دنيا ، و دوم آتش شرم و تشوير و خجلتها و رسواييها ، و سوم آتش محروم ماندن از جمال حضرت الهيت و نوميد گشتن از وى . و اين هر سه آتش را كار با جان و دل بود نه با تن . و لابد است شرح سبب اين هر سه آتش دادن كه از اين جاى با خويشتن بردهاند ؛ و معنى وى به مثالى كه از اين عالم به عاريت خواهيم نمودن معلوم شود . اما صفت اول آتش فراق شهوات دنياست ، و سبب اين در عذاب القبر گفته آمد كه : عشق بايست « 6 » بهشت دل است و دوزخ دل : بهشت است تا با معشوق بود ، و دوزخ است چون بىمعشوق بود . پس عاشق دنيا در دنيا در بهشت است : الدنيا جنّة الكافر « 7 » . و در آخرت در دوزخ است ، كه معشوق وى را از وى بازستدند . پس يك چيز ، هم سبب لذت است و هم سبب رنج ، و لكن در دو حال مختلف . و مثال اين آتش در دنيا آن بود كه مثلا پادشاهى باشد كه همه روى زمين در طاعت و فرمان